Таровеҳ намозининг ҳукми ва унинг фазилатлари (Аёлларга) (3-қисм)
Ahli sunnat va jamaot ulamolarining ittifoq bilan aytgan gaplariga ko`ra, taroveh namozini ayollar ham o`qishlari sunnati muakkada hisoblanadi. Afsuski, bizning yurtlarda bu unutilgan va amalda qolib kelayotgan sunnatdir. Uni tiriltirishimiz kerak!
Hanafiy mazhabining ulug` fiqhiy manbalaridan “Muxtasar al-Viqoya”ning e`tiborli sharhlaridan biri “Jome` ar-rumuz”da bunday deyilgan:
و سن التراويح على الصحيح للرجال و النساء جميعا سنة مؤكدة باجماع الصحابة و من بعدهم من الأئمة منكرها مبتدع ضالّ مردود الشهادة
“Taroveh sahih fatvoga ko`ra erkaklarga ham, ayollarga ham – hammasiga sunnat qilingan. Bu – sahobalarning va ulardan keyingi imomlarning ijmo`siga ko`ra sunnati muakkadadir. Uni inkor qiluvchi bid`atchi, adashgan, guvohligi mardud kimsadir!”.(Shamsiddin al-Qo`hisoniy. Jome` ar-rumuz. 1-jild. – Qozon, 1902. – B. 213).
Yana bir sharh – “Sharhi Ilyos”da esa bunday deyilgan:
و هى سنّة الرجال و النساء و قال بعض الروافض سنّة الرجال دون النساء
“U erkaklar va ayollarning sunnatidir. Ayrim rofiziy – shialar aytishicha, u erkaklarning sunnati, ayollarga sunnat emas”.(Ilyos ar-Rumiy. Sharh Ilyos. 1-jild. – Dehli: Murtazaviy, 1872. – B. 73).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam taroveh o`qiganlarida ahli ayollari, oila a`zolarini ham to`plaganliklari sahih hadisi shariflarda o`z aksini topgan. Bu sahoba Abu Zarr raziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisi sharifda ochiq aytilgan. (Masalan, qarang: Abu Dovud, 1245, Ibn Xuzayma, 2206).
Payg`ambarimiz alayhissalomning ayollari, xususan, Oysha raziyallohu anho va Ummu Salama raziyallohu anho tarovehni qoldirmay o`qishar edilar. Oysha onamiz raziyallohu anho o`z xodimlari Zakvon raziyallohu anhuning orqasida namoz o`qisalar, Ummu Salama raziyallohu anho onamiz o`zi ayollar bilan jamoat bo`lib o`qib berar edilar.
Sahoba Jobir ibn Abdulloh raziyallohu anhudan rivoyat qilishlaricha, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Ubay ibn Ka`b raziyallohu anhuning tarovehlarda ko`rinmay qolganini sezib, undan sababini so`rabdilar. Ubay: “Ramazon kechalari bitta ishim bor”, debdi. “Nima ish ekan u?” debdilar. Ubay: “Hovlimdagi xotinlar: “Biz Qur`onni (to`la) o`qishni bilmaymiz. Sen bilan namoz o`qisak”, dedilar. Ular bilan taroveh o`qiyman va vitr ham o`qiyman” dedi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam unga rozilik bildirib, hech narsa demadilar (Tabaroniy, “al-Mo«jam al-avsat”, 4/3731; Ibn Hibbon, 6/2549; Abu Ya`lo, 3/1801). Hadisshunos olim al-Haysamiy rahimahulloh “Majma` az-zavoid”da ushbu hadisni “isnodi hasan” degan (2/2387).
Mazkur rivoyatdan Ubay ibn Ka`b raziyallohu anhu Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning davrlaridayoq ayollarga taroveh o`qib berganligi anglashiladi. Hazrati Umar raziyallohu anhu tarovehni jamoat bo`lib o`qishni qaytadan tashkil qilganlarida Ubay ibn Ka`b raziyallohu anhuni erkaklarga Sulaymon ibn Abu Xaysuma (Hasma) raziyallohu anhuni esa ayollarga taroveh o`qib berishga amr qilgan edi. Hazrati Usmon raziyallohu anhu davrida esa Sulaymon raziyallohu anhu ayollarga ham, erkaklarga ham taroveh o`qib bergan. Hazrati Ali karramallohu vajhahuning davrida esa Arfaja as-Saqafiy raziyallohu anhu ayollarga taroveh o`qib beradigan bo`ldi. (Bayhaqiy, 2/4788, 4789, Abdurrazzoq, 4/258/8722, Ibn Nasr, “Qiyom al-layl”, 1/93).
Demak, tarovehni o`qish ayollarga Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning zamonlaridan beri sunnat bo`lib kelmoqda! Hozirda ayollar masjidlarda jamoatga qo`shilib namoz o`qish imkoniyatlari yaratilgan bo`lsa, masjidga chiqishlari mumkin, biroq, uylarida o`qiganlari yaxshiroq, albatta. Bizda mana shunisi qabul qilingan. Chunki, Payg`ambarimiz sollallohu alayhi vasallam:
بيوتهنّ خير لهن
“Ayollarning uylari ular uchun yaxshiroqdir”, deganlar. (Abu Dovud, 1/567; Ahmad, 2/5468; Hokim, 1/755; Ibn Xuzayma, 3/1684; Bayhaqiy, 3/5142).
Ummu Salama onamiz raziyallohu anho rivoyat qilishicha, Rasuli akram sollallohu alayhi vasallam bunday deb marhamat qilganlar:
خير مساجد النساء قعر بيوتهن او قال خير صلوة النساء قعر بيوتهن
“Ayollarning eng yaxshi masjidlari uylarining to`ridir” yoki “Ayollarning namozlarining eng yaxshisi uylarining to`ridir”, deganlar.(Ahmad, 6/26584, 26612; Hokim, 1/756; Ibn Xuzayma, 3/1683; Tabaroniy, 23/709; Bayhaqiy, 3/5143; Abu Ya`lo, 12/7025).
Abdulloh ibn Mas`ud raziyallohu anhu rivoyat qilishicha, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlar:
المرأة عورة، فاذا خرجت استشرفها الشيطان
“Xotin kishi avratdir! Bas, qachon ko`chaga chiqsa, shayton u bilan sharaflanadi”. (Termiziy, 1/1173, Ibn Hibbon, 1/329, Ibn Xuzayma, 1/1676; Imom Termiziy (r.h.) mazkur hadisni “hasani sahihi g`arib” degan).
Ayollar uylarida o`zlari jamoat bo`lib ham namoz o`qiy olmaydilar!
Imom Molik rahimahullohning rivoyatlariga bag`ishlangan “al-Mudavvana” asarida Hazrati Ali karramallohu vajhahuning “Ayol imom bo`lmaydi!” deganlari naql qilingan (“al-Mudavvana”, 1/86).
To`g`ri, Oysha raziyallohu anho va Ummu Salama raziyallohu anho onalarimizdan imom bo`lib ayollarga namoz o`qib berganlari rivoyat etilgan (Hokim, 1/203, Bayhaqiy, 3/131, ash-Shofi`iy, “al-Umm”, 1/145, Ibn Hazm, “al-Muhallo”, 4/219).
Ummu Salama raziyallohu anho onamiz aynan ramazonda ayollarga namoz o`qib berganlar. Ali ibn Husayn raziyallohu anhu o`z joriyasiga ramazonda oila a`zolariga taroveh o`qib berishni buyurar edi (Muzaniy, “al-Muxtasar”, 1/24).
Biroq, ular imom bo`lganda oldinga chiqmasdan birinchi safda ayollar o`rtasida turishgan. Taniqli hanafiy olimi Imom az-Zayla`iy rahimahulloh mazkur rivoyatlar Hazrati Umar raziyallohu anhuning ayollarni masjidga kelishidan man qilguncha bo`lgan davrlarda sodir bo`lganini, ayollarning jamoati mansux (bekor) qilinganini yozadi (Zayla`iy, “Nasb ur-ra`ya”, 2/33). Shuning uchun bo`lsa kerakki, Oysha onamiz raziyallohu anho: “Ayollar jamoatida xayr yo`q!” deganlar (Ahmad, 6/24421, 25254; Tabaroniy, 12/13228). Ayollar kichik yoshdagi bolalarni ham tarovehga o`rgatishlari mustahabdir. Zotan, Oysha onamiz raziyallohu anhodan ramazon oyida bolalar ham taroveh o`qishlari uchun va shunga o`rganishlari uchun ularga belanchak va arg`imchoqlar qilib berishlari naql qilingan (Bayhaqiy (2/219/4797). Ayollar jamoat bo`lib namoz o`qishlari makruhi tanzihiy (halolga yaqin makruh) bo`lgani bilan, ular erkaklar aralashmaydigan joyda, o`zlari past ovozda jamoat bo`ladigan bo`lsalar yoki erkaklarga iqtido qilsalar yoki yosh bolalarga iqtido qilib jamoat bo`lib namoz o`qisalar, albatta durust. Ayollarning o`zlari jamoat bo`lgan taqdirda, yuqorida o`tganidek, imom bo`lgan ayol birinchi safning o`rtasida, yarim qarich oldroqda turadi. Ayollar o`zlarining yosh bolalariga iqtido qilib namoz o`qiganlari yaxshiroq. Chunki, ularni namozga zavq-shavqli qilib o`stiriladi, shu bahonada, Qur`on suralari va oyatlarini ko`proq yod oldiriladi. Yarim tungacha masjidlarda yosh bolalarning qolib ketganidan ko`ra, uylarida onalari va opa-singillari bilan jamoat bo`lib taroveh o`qiganlari, shak-shubhasiz, afzalroqdir! Shuni esda saqlash kerakki, Hanafiy mazhabida (va boshqa mazhablarda ham) farz namozlariga 12-13 yoshga to`lmagan yosh bolalar imom bo`la olmaydilar. Chunki, ularga hali namoz farz qilinmagan, o`qigani nafl bo`ladi. Farz o`qiyotganlar nafl o`qiganga iqtido qila olmaydilar. Hanafiy olimlaridan Xuroson ulamolarining ko`pchiligi yosh bolaning tarovehga imom bo`lishini joiz desalar, Iroq va bizning Movarounnahr ulamolari joiz emas, deydilar. Nasir ibn Yahyo rahimahulloh o`n yashar bola tarovehga imom bo`lsa, durust bo`ladi, degan. Muhammad ibn Muqotil rahimahulloh bu tarovehgagina xos, degan. Chunki, Hazrati Hasan ibn Ali raziyallohu anhu bola paytida Oysha onamiz raziyallohu anhoga tarovehda imom bo`lib berar ekanlar (“Fatovoyi Tatorxoniya”, 1-jild. 486-bet). Shuning uchun Abu Ali an-Nasafiy rahimahulloh yosh bolaning tarovehga imom bo`lishini joiz, deb fatvo bergan. Taniqli hanafiy olimi Abdulhay Laknaviy rahimahulloh o`zining “Naf` ul-muftiy” asarida yozishicha, u bola paytida qori bo`lib, o`n bir yashar paytida otasi uni tarovehga o`tkazavergan ekan (Abdulhay al-Laknaviy. Naf` ul-muftiy va-s-soil. – Dehli: Mustafoiy, 1886. – B. 40). Ayollar jamoat bo`lib taroveh o`qimoqchi bo`lsalar, avval xuftonni o`qib oladilar. Imomlari balog`atga yetgan ayol kishi bo`lsa, birinchi safning o`rtasida turib o`qib beradi, yosh bola xuftonga imom bo`la olmaydi. Imomlikka yaraydigan ayol bo`lmasa, hamma o`z holicha xuftonning farzini o`qib oladi. So`ng hamma o`z holicha xuftonning sunnatini o`qiydi. Keyin esa imomlikka yaraydigan ayol yoki, eng yaxshisi, yosh bola ularga o`rtada oldinda turib taroveh o`qib beradi. Taroveh ikki-ikki rak`atdan o`qiladi. Har to`rt rak`at o`qilgandan so`ng bir ayol tomonidan uch martadan tasbeh aytiladi. Tarovehda o`qiladigan tasbeh matni taqvimlarda e`lon qilingan. Bu tasbehni bilishmasa, xohlagan tasbehni aytish mumkin yoki uch martadan salovot aytilsa ham bo`ladi. Yigirma rak`at o`qilgandan so`ng ham tasbeh aytiladi, so`ng turib uch rak`at vitr o`qiladi. Vitrni ham xuftan kabi jamoat bo`lib o`qish mumkin yoki har bir ayol o`zi o`qiydi. Namoz so`nggida jamoat bo`lib, elu yurt haqqiga duo qiladilar. Xullas, biz aytmoqchi bo`lgan gapimiz: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam davrlaridan beri ayollar ham taroveh namozlarini o`qib kelganlar. Shuning uchun o`zbek ayollari, taqvodor momo-buvilarimiz ham taroveh namozlarini o`qishga harakat qilmoqlari kerak. Alloh Ramazonda qilgan xayrli amallarimizga savoblarni ko`paytirib bersin!
Hamidulloh Beruniy
Таровеҳ намозининг ҳукми ва унинг фазилатлари (3-қисм)
Аёлларнинг ҳам таровеҳ ўқишлари суннатдир!
Бисмиллаҳир роҳманир роҳим
Аҳли суннат ва жамаот уламоларининг иттифоқ билан айтган гапларига кўра, таровеҳ намозини аёллар ҳам ўқишлари суннати муаккада ҳисобланади. Афсуски, бизнинг юртларда бу унутилган ва амалда қолиб келаётган суннатдир. Уни тирилтиришимиз керак!
Ҳанафий мазҳабининг улуғ фиқҳий манбаларидан “Мухтасар ал-Виқоя”нинг эътиборли шарҳларидан бири “Жомеъ ар-румуз”да бундай дейилган:
و سن التراويح على الصحيح للرجال و النساء جميعا سنة مؤكدة باجماع الصحابة و من بعدهم من الأئمة منكرها مبتدع ضالّ مردود الشهادة
“Таровеҳ саҳиҳ фатвога кўра эркакларга ҳам, аёлларга ҳам – ҳаммасига суннат қилинган. Бу – саҳобаларнинг ва улардан кейинги имомларнинг ижмоъсига кўра суннати муаккададир. Уни инкор қилувчи бидъатчи, адашган, гувоҳлиги мардуд кимсадир!”.(Шамсиддин ал-Қўҳисоний. Жомеъ ар-румуз. 1-жилд. – Қозон, 1902. – Б. 213).
Яна бир шарҳ – “Шарҳи Илёс”да эса бундай дейилган:
و هى سنّة الرجال و النساء و قال بعض الروافض سنّة الرجال دون النساء
“У эркаклар ва аёлларнинг суннатидир. Айрим рофизий – шиалар айтишича, у эркакларнинг суннати, аёлларга суннат эмас”.(Илёс ар-Румий. Шарҳ Илёс. 1-жилд. – Деҳли: Муртазавий, 1872. – Б. 73).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам таровеҳ ўқиганларида аҳли аёллари, оила аъзоларини ҳам тўплаганликлари саҳиҳ ҳадиси шарифларда ўз аксини топган. Бу саҳоба Абу Зарр разийаллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадиси шарифда очиқ айтилган. (Масалан, қаранг: Абу Довуд, 1245, Ибн Хузайма, 2206).
Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг аёллари, хусусан, Ойша разийаллоҳу анҳо ва Умму Салама разийаллоҳу анҳо таровеҳни қолдирмай ўқишар эдилар. Ойша онамиз разийаллоҳу анҳо ўз ходимлари Заквон разийаллоҳу анҳунинг орқасида намоз ўқисалар, Умму Салама разийаллоҳу анҳо онамиз ўзи аёллар билан жамоат бўлиб ўқиб берар эдилар.
Саҳоба Жобир ибн Абдуллоҳ разийаллоҳу анҳудан ривоят қилишларича, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Убай ибн Каъб разийаллоҳу анҳунинг таровеҳларда кўринмай қолганини сезиб, ундан сабабини сўрабдилар. Убай: “Рамазон кечалари битта ишим бор”, дебди. “Нима иш экан у?” дебдилар. Убай: “Ҳовлимдаги хотинлар: “Биз Қуръонни (тўла) ўқишни билмаймиз. Сен билан намоз ўқисак”, дедилар. Улар билан таровеҳ ўқийман ва витр ҳам ўқийман” деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам унга розилик билдириб, ҳеч нарса демадилар (Табароний, “ал-Мўъжам ал-авсат”, 4/3731; Ибн Ҳиббон, 6/2549; Абу Яъло, 3/1801). Ҳадисшунос олим ал-Ҳайсамий раҳимаҳуллоҳ “Мажмаъ аз-завоид”да ушбу ҳадисни “исноди ҳасан” деган (2/2387).
Мазкур ривоятдан Убай ибн Каъб разийаллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг даврларидаёқ аёлларга таровеҳ ўқиб берганлиги англашилади. Ҳазрати Умар разийаллоҳу анҳу таровеҳни жамоат бўлиб ўқишни қайтадан ташкил қилганларида Убай ибн Каъб разийаллоҳу анҳуни эркакларга Сулаймон ибн Абу Хайсума (Ҳасма) разийаллоҳу анҳуни эса аёлларга таровеҳ ўқиб беришга амр қилган эди. Ҳазрати Усмон разийаллоҳу анҳу даврида эса Сулаймон разийаллоҳу анҳу аёлларга ҳам, эркакларга ҳам таровеҳ ўқиб берган. Ҳазрати Али каррамаллоҳу важҳаҳунинг даврида эса Арфажа ас-Сақафий разийаллоҳу анҳу аёлларга таровеҳ ўқиб берадиган бўлди. (Байҳақий, 2/4788, 4789, Абдурраззоқ, 4/258/8722, Ибн Наср, “Қиём ал-лайл”, 1/93).
Демак, таровеҳни ўқиш аёлларга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг замонларидан бери суннат бўлиб келмоқда! Ҳозирда аёллар масжидларда жамоатга қўшилиб намоз ўқиш имкониятлари яратилган бўлса, масжидга чиқишлари мумкин, бироқ, уйларида ўқиганлари яхшироқ, албатта. Бизда мана шуниси қабул қилинган. Чунки, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам:
بيوتهنّ خير لهن
“Аёлларнинг уйлари улар учун яхшироқдир”, деганлар. (Абу Довуд, 1/567; Аҳмад, 2/5468; Ҳоким, 1/755; Ибн Хузайма, 3/1684; Байҳақий, 3/5142).
Умму Салама онамиз разийаллоҳу анҳо ривоят қилишича, Расули акрам соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай деб марҳамат қилганлар:
خير مساجد النساء قعر بيوتهن او قال خير صلوة النساء قعر بيوتهن
“Аёлларнинг энг яхши масжидлари уйларининг тўридир” ёки “Аёлларнинг намозларининг энг яхшиси уйларининг тўридир”, деганлар.(Аҳмад, 6/26584, 26612; Ҳоким, 1/756; Ибн Хузайма, 3/1683; Табароний, 23/709; Байҳақий, 3/5143; Абу Яъло, 12/7025).
Абдуллоҳ ибн Масъуд разийаллоҳу анҳу ривоят қилишича, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам марҳамат қилганлар:
المرأة عورة، فاذا خرجت استشرفها الشيطان
“Хотин киши авратдир! Бас, қачон кўчага чиқса, шайтон у билан шарафланади”. (Термизий, 1/1173, Ибн Ҳиббон, 1/329, Ибн Хузайма, 1/1676; Имом Термизий (р.ҳ.) мазкур ҳадисни “ҳасани саҳиҳи ғариб” деган).
Аёллар уйларида ўзлари жамоат бўлиб ҳам намоз ўқий олмайдилар!
Имом Молик раҳимаҳуллоҳнинг ривоятларига бағишланган “ал-Мудаввана” асарида Ҳазрати Али каррамаллоҳу важҳаҳунинг “Аёл имом бўлмайди!” деганлари нақл қилинган (“ал-Мудаввана”, 1/86).
Тўғри, Ойша разийаллоҳу анҳо ва Умму Салама разийаллоҳу анҳо оналаримиздан имом бўлиб аёлларга намоз ўқиб берганлари ривоят этилган (Ҳоким, 1/203, Байҳақий, 3/131, аш-Шофиъий, “ал-Умм”, 1/145, Ибн Ҳазм, “ал-Муҳалло”, 4/219).
Умму Салама разийаллоҳу анҳо онамиз айнан рамазонда аёлларга намоз ўқиб берганлар. Али ибн Ҳусайн разийаллоҳу анҳу ўз жориясига рамазонда оила аъзоларига таровеҳ ўқиб беришни буюрар эди (Музаний, “ал-Мухтасар”, 1/24).
Бироқ, улар имом бўлганда олдинга чиқмасдан биринчи сафда аёллар ўртасида туришган. Таниқли ҳанафий олими Имом аз-Зайлаъий раҳимаҳуллоҳ мазкур ривоятлар Ҳазрати Умар разийаллоҳу анҳунинг аёлларни масжидга келишидан ман қилгунча бўлган даврларда содир бўлганини, аёлларнинг жамоати мансух (бекор) қилинганини ёзади (Зайлаъий, “Насб ур-раъйа”, 2/33). Шунинг учун бўлса керакки, Ойша онамиз разийаллоҳу анҳо: “Аёллар жамоатида хайр йўқ!” деганлар (Аҳмад, 6/24421, 25254; Табароний, 12/13228). Аёллар кичик ёшдаги болаларни ҳам таровеҳга ўргатишлари мустаҳабдир. Зотан, Ойша онамиз разийаллоҳу анҳодан рамазон ойида болалар ҳам таровеҳ ўқишлари учун ва шунга ўрганишлари учун уларга беланчак ва арғимчоқлар қилиб беришлари нақл қилинган (Байҳақий (2/219/4797). Аёллар жамоат бўлиб намоз ўқишлари макруҳи танзиҳий (ҳалолга яқин макруҳ) бўлгани билан, улар эркаклар аралашмайдиган жойда, ўзлари паст овозда жамоат бўладиган бўлсалар ёки эркакларга иқтидо қилсалар ёки ёш болаларга иқтидо қилиб жамоат бўлиб намоз ўқисалар, албатта дуруст. Аёлларнинг ўзлари жамоат бўлган тақдирда, юқорида ўтганидек, имом бўлган аёл биринчи сафнинг ўртасида, ярим қарич олдроқда туради. Аёллар ўзларининг ёш болаларига иқтидо қилиб намоз ўқиганлари яхшироқ. Чунки, уларни намозга завқ-шавқли қилиб ўстирилади, шу баҳонада, Қуръон суралари ва оятларини кўпроқ ёд олдирилади. Ярим тунгача масжидларда ёш болаларнинг қолиб кетганидан кўра, уйларида оналари ва опа-сингиллари билан жамоат бўлиб таровеҳ ўқиганлари, шак-шубҳасиз, афзалроқдир! Шуни эсда сақлаш керакки, Ҳанафий мазҳабида (ва бошқа мазҳабларда ҳам) фарз намозларига 12-13 ёшга тўлмаган ёш болалар имом бўла олмайдилар. Чунки, уларга ҳали намоз фарз қилинмаган, ўқигани нафл бўлади. Фарз ўқиётганлар нафл ўқиганга иқтидо қила олмайдилар. Ҳанафий олимларидан Хуросон уламоларининг кўпчилиги ёш боланинг таровеҳга имом бўлишини жоиз десалар, Ироқ ва бизнинг Мовароуннаҳр уламолари жоиз эмас, дейдилар. Насир ибн Яҳё раҳимаҳуллоҳ ўн яшар бола таровеҳга имом бўлса, дуруст бўлади, деган. Муҳаммад ибн Муқотил раҳимаҳуллоҳ бу таровеҳгагина хос, деган. Чунки, Ҳазрати Ҳасан ибн Али разийаллоҳу анҳу бола пайтида Ойша онамиз разийаллоҳу анҳога таровеҳда имом бўлиб берар эканлар (“Фатовойи Таторхония”, 1-жилд. 486-бет). Шунинг учун Абу Али ан-Насафий раҳимаҳуллоҳ ёш боланинг таровеҳга имом бўлишини жоиз, деб фатво берган. Таниқли ҳанафий олими Абдулҳай Лакнавий раҳимаҳуллоҳ ўзининг “Нафъ ул-муфтий” асарида ёзишича, у бола пайтида қори бўлиб, ўн бир яшар пайтида отаси уни таровеҳга ўтказаверган экан (Абдулҳай ал-Лакнавий. Нафъ ул-муфтий ва-с-соил. – Деҳли: Мустафоий, 1886. – Б. 40). Аёллар жамоат бўлиб таровеҳ ўқимоқчи бўлсалар, аввал хуфтонни ўқиб оладилар. Имомлари балоғатга етган аёл киши бўлса, биринчи сафнинг ўртасида туриб ўқиб беради, ёш бола хуфтонга имом бўла олмайди. Имомликка ярайдиган аёл бўлмаса, ҳамма ўз ҳолича хуфтоннинг фарзини ўқиб олади. Сўнг ҳамма ўз ҳолича хуфтоннинг суннатини ўқийди. Кейин эса имомликка ярайдиган аёл ёки, энг яхшиси, ёш бола уларга ўртада олдинда туриб таровеҳ ўқиб беради. Таровеҳ икки-икки ракъатдан ўқилади. Ҳар тўрт ракъат ўқилгандан сўнг бир аёл томонидан уч мартадан тасбеҳ айтилади. Таровеҳда ўқиладиган тасбеҳ матни тақвимларда эълон қилинган. Бу тасбеҳни билишмаса, хоҳлаган тасбеҳни айтиш мумкин ёки уч мартадан саловот айтилса ҳам бўлади. Йигирма ракъат ўқилгандан сўнг ҳам тасбеҳ айтилади, сўнг туриб уч ракъат витр ўқилади. Витрни ҳам хуфтан каби жамоат бўлиб ўқиш мумкин ёки ҳар бир аёл ўзи ўқийди. Намоз сўнггида жамоат бўлиб, элу юрт ҳаққига дуо қиладилар. Хуллас, биз айтмоқчи бўлган гапимиз: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам даврларидан бери аёллар ҳам таровеҳ намозларини ўқиб келганлар. Шунинг учун ўзбек аёллари, тақводор момо-бувиларимиз ҳам таровеҳ намозларини ўқишга ҳаракат қилмоқлари керак. Аллоҳ Рамазонда қилган хайрли амалларимизга савобларни кўпайтириб берсин!