Быйыл илгэ буордаах кэрэ айылҕалаах Өнньүөс сиригэр үөрэҕирии саҕаламмыта 105 сылын туолар
Быйыл илгэ буордаах кэрэ айылҕалаах Өнньүөс сиригэр үөрэҕирии саҕаламмыта 105 сылын туолар. О5ону кэрэ5э уһуйуу,билиини тиэрдии, ыраас санаалаах киһини иитии – учуутал сыаналаммат үлэтэ. Учуутал үтүө аата үйэлэргэ умнуллубатын туоһутунан кини ииппит, үөрэппит оҕолоро олоххо бэйэлэрин миэстэлэрин булуулара, киэн туттуулара, ытыктабыл тылынан ахтыылара буолар.
Биһиги кырдьаҕас оскуолабыт 105 сыл тухары төһөлөөх элбэх дьону ииппитэ, үөрэппитэ буолуой?! Биһиги нэһилиэкпитигэр үөрэххэ маҥнайгынан уһуйбут Читинскэй уобалас казахтарыттан төрүттээх, политссыльнай Георгий Романович Гантимуров буолар. Дьокуускайга ыам ыйын 30 күнүгэр 1910 сыллаахха кэлбит уонна Амма улууһугар олохсута ыыппыттар. Амма-Наахара нэһилиэгэр кэлэн 1910-1911 cылларга Хоҥкуйа диэн сиргэ (Соҕотох Бэс таһыгар) Александров Василий Петрович дьиэтигэр бастакы оскуоланы аспыт.
Манна үөрэммиттэрэ : Филиппов Роман Петрович, Александрова Ольга Васильевна, Александров Михаил Владимирович, Яковлев Иван Николаевич, Антипин Прокопий Петрович, Александров Николай Петрович. Георгий Романович Гантимуров үөрэппит оҕолоруттан саҕалаан нэҺилиэккэ үөрэх- билии тарҕаммыта. Георгий Романович үтүөтэ умнуллубат, үрдүктүк сыаналанар.
1919с. Степан Аржаков сүбэтинэн, В.Г. Короленко үөрэнээччитэ Николай Егорович Афанасьев көмөтүнэн, үрүҥнэртэн күрэнэн 19 саастаах партията суох, Саха сирин маҥнайгы Советскай правительствотын связнойа, Марфа Георгиевна Потапова («Муся» диэн партийнай ааттаах), оччотооҕуга Илин-Хаҥалас улууһун саамай уһук, түҥкэтэх нэһилиэгэр Амма-Наахара биир кылаастаах саҥа аһыллар Маралаах училищетыгар учууталынан ананан кэлбитэ. Бу бастакы государственнай оскуола аһыллыыта этэ. Марфа Георгиевна нэһилиэнньэҕэ уостубат төлөннөөх, сырдык суоллаах революционнай өй кыымын саҕан барбыта.
Амма-Наахара оскуолатын историятыгар улахан үөрүү 1928с. күһүн кэлбитэ. Бу дьыл Амма-Наахара нэһилиэгэр Чыамайыкы, Пушкин, Энгельс аатынан колхоз бастыҥ уустара Өннүөскэ маҥнайгы советскай оскуоланы туппуттара. Оскуола дьиэтин түѳрт ый иһигэр тутан бүтэрэн, оҕо аймах сырдыкка-кэрэҕэ уһуйулларыгар олук уурбуттара. Бу тутуллубут оскуола 2013 сылга диэри кэнчээри ыччаты иитэ-үѳрэтэ үлэлии турбута. 1934-1935 сылларга иккис оскуола дьиэтэ тутуллан үлэҕэ киирэн, киэҥ-куоҥ, улахан түннүктэрдээх, сырдык оскуолаланан үгүс киһи, оҕо аймах үөрбүтэ-көппүтэ.
2011 сыллаахха сэтинньи 14 күнүгэр оскуолабытыгар Социалистическай Үлэ Геройа Петр Ионович Яковлев аата иҥэриллибитэ. Петр Ионович Яковлев 1960 сыллаахха учууталлыы сылдьан Бүтүн Союзтааҕы хаалыылаах учаастактары өрө тардар туһунан гагановскай хамсааһыны өйөөн, «Амма» совхоз Өнньүөстээҕи отделениетыгар үлэлии тахсыбыта. Биригэдьииринэн үлэтин саҕалаан баран, ыанньыксыттыы тахсыбыта. Биир дойдулаахпыт Социалистическай Үлэ Геройа, үс Ленин уонна Бочуот Знага орденнар, ССРС аҕыс мэтээллэрин кавалера, Саха АССР 4-с, 5-с Ыҥырыылаах Верховнай Сэбиэтин депутата, республика хас да тѳгүллээх чемпион ыанньыксыта, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Амма улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Амма улууһун XX үйэтин чулуу киһитэ, буойун-учуутал аатын сүгэрбитинэн киэн туттабыт. Үѳрэммит, үлэлээбит оскуолата Герой сырдык аатын үрдүктүк тутан кэлэр кэнчээри ыччаты иитиэ-үѳрэтиэ.
2012-2013 үѳрэх дьылыгар ѳр сылларга туруорсан – туруорсан олоххо киллэрбит кэтэһиилээх саҥа икки этээстээх таас оскуола тутуллан үлэҕэ киирбитэ нэһилиэккэ биир дьоһун событие буолбута, дьон-сэргэ ѳрѳ кѳтѳҕүллүбүтэ, сэргэхсийии барда. Оскуола аһыллар үѳрүүтүн үллэстэ Саха Республикатын Президенэ Борисов Егор Афанасьевич кэлбитэ биһигини элбэххэ эбээһинэстиир.
2014-2015 үөрэх дьылыгар Амма-Наахара орто оскуолатын коллектива оҕону сиэрдээх-майгылаах, үтүө суобастаах киһи быһыытынан иитэн таһаарар сыаллаах-соруктаах улууска да, республикаҕа да бэйэтэ ураты туспа суоллаах-иистээх үлэлээх коллектив үлэлиир. Быйылгы үөрэх дьылыгар 95 оҕо 11 кылаас-комплекка үөрэнэр. 20 үрдүк, 8 орто анал - барыта 28 учуутал бэйэлэрин билиилэрин-сатабылларын о5о5о иҥэрэр туһугар сыралаһан үлэлииллэр.
Оскуолабытыгар айымньылаахтык үлэлиир учууталлар урукку да сылларга аҕыйаҕа суохтар. Ол курдук, ветеран учууталларбыт РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, САССР үтүөлээх учуутала Александрова Акулина Семеновна, новатор-учуутал Мартынов Никанор Иванович, САССР үтүөлээх учуутала, Учууталлар учууталлара Александрова Зоя Семеновна, Александров Александр Лаврентьевич, Слепцовтар педагогическай династияларын баһылыга, Амма-Наахара нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо СР үѳрэҕириитин туйгуна Устинова Роза Пантелеймоновна, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ Алексеев Иван Афанасьевич, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара Алексеева Анна Дмитриевна, Степанова Вера Николаевна, Артемьев Василий Семенович, Никифоров Егор Михайлович, греко-римскэй тустууга маастар, дуобакка маастарга кандидат Максимов Дмитрий Гаврильевич, СР үѳрэҕин ситимин бочуоттаах ветерана Филиппова Нина Семеновна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ Никифорова Галина Николаевна, СР үөрэҕириитин туйгуна Кузьмина Мария Николаевна уонна да атыттар үлэлээн ааспыттарын киэн тутта ааттыыбыт.
Саҥа үйэҕэ сайдыылаах, киэҥ билиилээх-көрүүлээх киһини иитэн таһаарар инниттэн учууталлар курстарга үѳрэнэллэр, ааҕыыларга, күрэхтэргэ кытталлар, араас тэрээһиннэри салайан ыыталлар, кѳҕүлүүллэр.
Билигин үлэлиир учууталлартан оскуола , нэһилиэк дьоно-сэргэтэ киэн туттар: РФ уопсай үѳрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СР үѳрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара Александрова Валентина Семеновнанан, РФ уопсай үѳрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ Александрова Сардана Степановнанан, РФ уопсай үѳрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СР үѳрэҕириитин Үтүѳлээх үлэһитэ, СР үѳрэҕириитин туйгуна Макарова Матрена Павловнанан, РФ уопсай үѳрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СР үѳрэҕириитин туйгуна Устинова Марианна Михайловнанан, СР үѳрэҕириитин туйгуна Ефремова Валентина Романовнанан, СР үѳрэҕириитин туйгуна Унарова Лариса Ивановнанан, “Саха сирин эрэлэ” бэлиэ хаһаайыннара Николаева Светлана Юрьевнанан, Михайлова Сахаяна Иннокентьевнанан, Пахомова Мария Павловнанан.
Оскуолабыт музейын иһинэн «Төлкө» краеведчекай студия үлэлиир. «Учууталлар учууталлара» знак хаһаайыттара, ветеран учууталлар Александрова Зоя Семеновна, Алексеева Анна Дмитриевна айымньылаахтык үлэлээбиттэринэн киэн туттабыт.
Быйылгы үөрэх дьылыгар Кыайыы 70 сылыгар аналлаах улуустааҕы «Оскуола музейа оҕону патриотическай тыыӊӊа иитиигэ оруола» диэн семинар ыытыллыбыта. Атын оскуолалартан кэлэн көрөн-истэн, билиилэрин хаӊатан барбыттара. «Төлкө» студия оҕолоро төрөөбүт түөлбэлэрин үөрэтэр научнай үлэнэн умсугуйан дьарыктаналлар, Саха сирин улуустарыттан, Россияттан, тас государстволартан кэлбит ыалдьыттары көрсөн дойдубут баай историятын дьону сөхтөрөр курдук кэпсээн-ипсээн билиһиннэрэллэр. Начальнай кылаас учууталлара «Ситим» диэн программанан музейы кытта үлэҕэ оҕолору хабан үлэлэтэллэр. Музей матырыйаалын туһанан сыллата ыытыллар «Инникигэ хардыы», научнай-практическай ааҕыыларга улууска, республикаҕа, международнай конкурстарга ситиһиилээхтик кытталлар. Ол курдук Устинова Лина улууска 2 миэстэни ылан «Диалектизмы в рассказах В.Г.Короленко и в рассказах якутского писателя Н.Д. Неустроева» дакылаатынан республиканскай аа5ыыларга кыттыбыта, салайааччы Александрова В.С., Антипина Айта «Иван Арбита «Долгуннар» хоһоон ырытыыта» дакылаатынан республиканскай ааҕыыларга 2 миэстэни ылбыта, Дьячковская Оксана «Малоизученная биография Чернышевского» дакылаатынан «Талантоха» международнай конкурска 3 степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта, салайааччылар Устинова Л.Е., Александрова В.С. , улуустааҕы «Инникигэ хардыы. Юниор» ааҕыыларга Устинова Юля «Үөрэнэр суумкам уонна доруобуйа» үлэтэ 2 миэстэни ылбыта, салайааччы Устинова М.М., «Вечная слава героям» региональнай конференцияҕа Егорова Вика «Үрүҥ илгэни үрүлүтэ сүүрдээччилэр» дакылаатынан 1 степеннээх дипломунан салайааччы Унарова Л.И., Илларионова Саргылаана «Сэрии бэтэрээнэ Александров Л.Л.» үлэтэ грамотанан салайааччы Александрова В.С. бэлиэтэммиттэрэ. Маны таһынан биһиги оҕолорбут улууска сыллата ыытыллар «Гольдеровтар күһүннэрэ», “Короленковскэй ааҕыыларга”, “Дети и книги” тэрээһиннэргэ ситиһиилээхтик кытталлар. Оҕолор спортивнай секцияларга дьаныһан туран дьарыктаналлар. Волейбол, тустуу, теннис, туризм секциялара үлэлииллэр. Волейболга кыргыттар улууска бастаан республикаҕа кытыннылар, уолаттар үһүс миэстэ буолбуттара.
“Амма оҕолоро тыыл геройдара” улуустааҕы проекка кыттыһан араас хабааннаах үлэлэр ыытылла тураллар. Ол курдук “Барыта 70” диэн акцияҕа, оскуола таһыгар мас олортубут, “70 айар үлэ” кылаастарынан ыытыллан музейга ѳйдѳбүнньүк курдук туттардыбыт, тыыл ветераннарын, сэрии кэмин оҕолорун, сэрии тулаайахтарын киинэҕэ устан үйэтиттибит уонна ахтыылары хомуйан нэһилиэк кинигэтэ тахсарыгар күүс-кѳмѳ буоллубут. Оскуолаҕа “Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат” стенд оҥордубут.
Сыл аайы оҕолор үөрэххэ тардыһыылара күүһүрэр, сиэр – майгы өттүнэн дьоӊӊо-сэргэҕэ сыһыаннара тупсар. Выпускниктарбыт республикаҕа, Россияҕа, тас дойдуларга ситиһиилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьалларынан киэн туттабыт.
Оскуола иитэр үлэтэ билиӊӊи кэм ирдэбилигэр сөп түбэһэн тэриллэн ыытыллар. Хас биирдии учуутал үлэтин оҕо дьоҕурун, талаанын сайыннарарыгар туһулуур. Оскуолаҕа алын сүһүөххэ «Кустукчаан», орто сүһүөххэ «Кэскил», улахан сүһүөххэ «Эрэл» кулууптар былаан быһыытынан үлэлииллэр. Амматааҕы О.Иванова-Сидоркевич аатынан оҕо айымньытын дьиэтин, Н. Захаров-Сахаачча аатынан спортивнай оскуола, “Тулуйхан” музыкальнай студия филиаллара таһаарыылаахтык үлэлииллэр. Оҕолорбут республиканскай, российскай, международнай дуобат күрэҕэр өрүү миэстэлэһэллэр. Ол курдук: Васильева Лиза, Устинова Юля, Ефремов Коля, Чемезов Ганя, Сергеева Виола. Тустууктар Макаров Ньургун, Находкин Максим, Михайлов Айтал, Бурцев Антон, Никифоров Айаал араас таһымнаах күрэхтэргэ ситиһиилээхтик кытталлар. Олунньу ыйга республиканскай «Өбүгэ оонньууларыгар» Никифоров Айаал 1 миэстэ, Михайлов Айтал 3 миэстэ, Егорова Вика 7 миэстэ буолан үөртүлэр.
Сыллата ыытыллар улуустааҕы предметнэй олимпиадаларга кыттан өрүү миэстэлэһэллэр. Ол курдук саха литературатыгар Макарова Василина 1 миэстэ, педагогика уонна психология Антипина Айта 2-с миэстэ, химияҕа Дьячковская Оксана 3-с миэстэ,Егорова Виктория ОБЖ-га 3-с миэстэлээхтэр. Оскуолабытыгар икки сылга биирдэ улуустааҕы "Александровскай ааҕыы" ыытыллар.
Кылаас салайаачылара иитии үлэтигэр сүрүн күүс буолаллар. Бары иитэр үлэлэрин былааннаан, ону үрдүк таһымнаахтык тэрийэн ыыталлар. Араас темаҕа кылаас чаастарын, көрсүһүүлэри, диспуттары, күрэхтэри, лекторийдары ыытыыны кыайа туталлар. Иитэр-үөрэтэр таһымнарын үрдэтэр сыаллаах араас күрэхтэргэ, семинардарга, курстарга көхтөөхтүк кытталлар. Иитэр үлэ атын сүрүн хайысхатынан кэрэ эйгэҕэ уһуйуу буолар. Биһиги оҕолорбут араас республиканскай, улуснай тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттан өрүү миэстэлэһэллэр. Ол курдук быйылгы үѳрэх сылыгар “Тулуйхан” студия филиалын оҕолоро “Айхаллан тѳрѳѳбүт Дойдубут» диэн Амма улууһун Болугур нэһилиэгэр ыытыллыбыт улуустааҕы патриотическай ырыа күрэҕэр 2 степеннээх «Дипломант» аатын ылбыттара. Аммаҕа ыытыллыбыт улуустааҕы «Споемте, друзья, посвященный 70-летию Великой Победы» диэн хор күрэҕэр үһүс степеннээх «Лауреат» үрдүк аатын ылбыттара уонна «За лучшее исполнение военной песни» номинация хаһаайына буолбуттара. «Тулуйхан» студиятын «Ырыа барахсан» диэн үһүс Республиканскай фестиваль – конкурска 3-с степеннээх «Лауреат» аатын ылбыппыт. Уонна Амма улууһугар ыытыллыбыт «Первые шаги» диэн «Бриллиантовые нотки» 3-с Республиканскай фестиваль – конкурска иккис степеннээх «Лауреат» буолбуттара.
Оскуола коллектива, үѳрэнээччилэрэ нэһилиэккэ, улууска ыытыллар общественнай үлэҕэ, күрэххэ, тэрээһиннэргэ активнайдык кытталлар.
Макарова Матрена Павловна, директор, РФ уопсай үѳрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ,