Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги гулистон давлат университети «Халқ педагогикаси асослари»
Мавзуга оид таянч тушунча ва иборалар: Форобий, карашлари, халк огзаки ижоди, утмиш мутафаккирлари, тарбия турлари, шарк мамлакатлари, илм, устоз ва х.о.
1-асосий савол буйича укитувчининг мақсади: Форобийнинг хаёти ва ижоди хакида талабаларга билим, куникма ва малакалар бериш, Форобийнинг таълим-тарбия борсида билдирган фикрларини талабаларга сузлаб бериш.
- Форобийнинг хаёти ва ижоди хакида сузлаб берадилар.
- Форобий ижодидан наъмуналар келтирадилар.
- Форобий кайси шахарда тугилган?
- Форобийнинг фикрича бахт бу….
- Форобийнинг ахлокий ва педагогик карашларини сузлаб берадилар.
- Инсоннинг тузилиши рухияти хакидаги фикр ва карашларини тушинтириб берадилар.
- Форобий болаларнинг феъл атворига караб тарбия жараёнида кандай ва йуллардан фойдаланишни айтиб утган?
- Форобийнинг таълим-тарбия хакидаги гоялари аввало нимага каратилган?
- Абу Наср Форобий. «Фозил одамлар шахри» Т. Халк мероси нашри. 1993 й.
- Мавлонова Р ва бошкалар. Педагогика, Т. « Укитувчи» , 2001 й.
- Баркамол авлод орзуси. Т. «Шарк» 1999 й.
- Узбек педагогикаси анталогияси. Т. «Укитувчи», 1-жилд 1995 й, 2-жилд 1999 й.
- Халк педагогикаси инсон- камолотининг асоси. 1-5 китоблар. Т. 1992й.
- Урта Осиёда педагогик фикр тараккиётидан лавхалар. Т. «Фан» 1996 й.
1-асосий саволнинг баёни: Шарк мамлакатларида Форобийни улуглаб, «Ал Муаллим ас соний», яъни Аристотелдан кейинги иккинчи муаллим деб атаганлар.
Буюк олимга бундай бахо бериш бежиз эмас, албатта у фаннинг хамма сохаларини урганишга алохида эътибор берди. Тарихшунос олимларнинг тахминича, Форобий дунё тилларидан 70 тасини билган. Тил инсон камолотининг аклий етуклигини асоси булганлиги сабабли, у фанларни тартиблашда тилни энг биринчи фанлар каторига куйди. У хар бир инсон ахлига мурожат килиб, айникса ота-она ва устоз-мураббийларга карата шундай деган эди: «Кандай килиб таълим бериш ёки таълим олиш, кандай килиб уз фикрини ифодалаш, баён килиш, сураш ва жавоб бериш масаласига келганмизда фанлар ичидаги энг биринчи фан тил хакидаги фандир. Иккинчи фан грамматика. Учинчи фан мантик, туртинчи фан поэтика деб тасдиклайман». Форобийнинг тил ва уни урганишдаги гояларни амалга ошириш мусстакил Узбекистонни бутун дунё билан хамжихат булган даврида айникса зарурдир. Форобий ижодиёти даврида жуда куп асарлар яратди. Унинг ижодини урганиш билан машгул булган тадкикодчилар Форобийнинг 130 та асар ёзганлигини тасдиклайдилар.
Уларнинг 17 таси турли олимларнинг фалсафий асарларига ёзилган шархи, 60 таси алохида китоб, 5 таси бир канча маколалар, уз ичига олган мажмуалари хисобланади.
Уни “Афлотун конунларининг мохияти”, “Сиёсат ва маданият”, “Фозил шахар ахолисининг ахлокий карашлари”, “Илмлар мажмуаси каби йирик асарлари мавжуд.
Форобийнинг хар бир асарларидаги асосий гояни инсон камолоти, унинг юксак ахлокийлигидир. Унинг фикрича аклий билимни пешлаш, ахлокий баркамолликни таъминлайди: Инсон юксак камолотга эришув йулида харакат килганидек, аклий билимга хам харакат килса, хеч шубхасиз, узи интилаётган сунги даражадаги бахт-саодатга эришади. Бахт-саодат инсонга осонликча берилмайди. Бахт ва мазмунли хаёт учун, дастлаб ёшлигидан бошлаб илм-хикматни урганмоги лозим. Бунинг учун сог-саломат ва одоб-ахлокли булиши, сузни уддасидан чикиши, ёмон ишлардан узини саклаши, хар кандай хиёнат, макр-хийладан узок юришини таъкидлайди.
Форобийнинг фикрича, бахт-бу эзгуликдир. Инсоний эзгуликлар- хайрли нарсаларга, гузаллик, билимдонлик шу билан бирга яхшилик билан боглик булган хамма фазилатларни киритган эди. Форобий инсон камолоти учун хамжихат жамоат ахлокий муносабатлари, соглом булган оила зарур деб хисоблайди. Унинг фикрича, “Хар бир инсон уз табиати билан шундай тузилганки, у яшаши, олий даражадаги етукликка эришмоги учун куп нарсаларга мухтож булади. У бир узи бундай нарсаларни кулга кирита олмайди ва уларга эга булиши учун инсонлар жамоасига эхтиёж сезади”.
Афлотун хар бир жамоада гурух хоини ёки оилада ота-онани менсимайдиган кимсаларни жазолаш керак деган эди. Форобий бу гояларни ривожлантириб, бундай нокобил инсонларни жиноятчи, деб тушунди. Хокимият вакиллари бундай одамларни жиноятига караб, таёк билан уриб, ёки жарима солишлари керак деган эди.
Форобийнинг ижтимоий, фалсафий консепциясига кура, олам ягона мавжудотдан иборат. Оллох хамма нарсанинг ибтидоси, барча вужудлар ундан эманация асосида келиб чикади, бунинг сунги погонаси материядир.
Форобий узининг фалсафий карашларида инсонга билим ва тарбия беришни асослаган. У инсон-аклли мавжудот дейилганда, унинг аклли булишига лаёкатлилиги, лекин ёмон хатти-харакатларга хам кобиллиги тушунилишини хам уктирган. Инсонларга доимо билим ва тарбия беришни зарур деб хисоблаган. Форобий узининг идеал жамоасида одамларнинг турли белгиларига караб, гурухга булган. Кишиларнинг диний мақсадига эмас, балки табиий хусусиятларига, аввало, аклий иктидорларига хамда илмларни урганиш ва хаётий тажриба туплаш жараёнида орттирган билим ва куникмаларга катта эътибор берган. Таълим-тарбия жараёнида назарий билим билан амалий харакат ва одат- малака, фаолият бирлашиб боради, етуклик шу бирлашувнинг даражасига караб юзага келади.
Б) Утрор шахрида,
В) Шош шахрида тугилган,
2-асосий савол буйича укитувчининг мақсади: Форобийнинг ахлокий, фалсафий ва педагогик карашлари, инсоннинг тузилиши рухияти хакидаги фикр ва карашларини талабаларга тушинтириш.
Идентив ўқув максадлари:
Тарбияси жиҳатидан тенг бўлганлар эса, бу тарбия натижаларининг турличалиги билан бир-бири билан фарқ қиладилар».
Тарбия жараёни, Форобийнинг фикрича, тажрибали педагог ўқитувчи томонидан ташкил этилиши, бошқарилиб турилиши ва маълум мақсадларга йўналтириши лозим, чунки «Ҳар бир одам ҳам бахтни ва нарса ҳодисаларни ўзича била олмайди. Унга бунинг учун ўқитувчи лозим».
Форобий инсонга хос бўлган ва унинг маънавий юксалишида муҳим аҳамият касб этувчи, тафаккур ва нутқнинг ривожланишини таълим-тарбиянинг асосини ташкил этувчи муҳим жараён ҳисоблайди.
Форобий инсонни дунё тараққиётининг энг мукаммал ва етук якуни деб билади. Шунга кўра у ўз асарларида инсонга таълим ва тарбия бериш зарурлигини айтади ва бунда таълим-тарбия усулларидан кутилган мақсад асосий ўринда бўлишини айтади.
Форобий замонасининг пешкадам билимдони, сифатида тинимсиз илм урганган, ижод этган , айни пайтда муаллимлик хам килган, Масалан, Абу Сирожиддин астраномия математикани урганиб, унга мантикдан дарс берган. Форобий олий мадрасаларда талабаларни укитиб, камторона хаёт кечирган. Форобий укитишнинг мазмунини ва конун- коидаларини, узининг амалий фаолиятида синаб курган. У инсонинг бахт-саодатга эришиши учун зарур билимларни урганадиган фанларни этика ва сиёсий гурухларга ажратган. Этика- ахлокшуносликдан иборатлигини, сиёсий фанлар эса, давлатшунослик, психология, педагогика муаммоларини уз ичига олишини, ана шундай билимларни урганиш инсонни хушахлок, садокатли, акл-идрокли килишни такидлайди.Билимсиз, уз холича яшаб юраверган киши олдига куйилган максадларга эриша олмаслигини уктирган. Форобийнинг фикрича, хар бир шахс муносиб одам булиши учун таълим ва табрия оркали кишилар билан мулокотни, ахлокий кадр-кимматни ва амалий фаолиятни урганади.
Форобий болаларнинг феъл-атворига караб тарбия жараёнида «каттик» ёки «юмшок» усулларидан фойдаланиш керак, деб хисоблаган:
-тарбияланувчилар укиш ва урганишга мойил булса, таълим-тарбия жараёнида юмшок усул кулланилади,
-тарбияланувчилар узбошимча, итоатсиз булишса, каттик кулланиши лозим.
Форобийнинг таълим-тарбия хакидаги гоялари аввало, Оллохни билишга , инсоният яратган илму билимларни узлаштиришга каратилган.У таълим-тарбиянинг восита ва усулларини асослаб берган. Олимнинг укитишга доир гоялари узидан кейинги асарларида таълим-тарбия ва инсон камолоти хусусида фикр мулохазаларнинг ривожланишига ижобий таъсир курсатади.
Форобий таълим-тарбияда табиат ҳодисаларидан фойдаланиш ва бу йўлда бошқа кишилар билан тўғри муносабатда бўлиб, жамиятнинг ички тартиб қоидаларини тўғри ўрганиб, унинг талабларига жавоб бера оладиган инсонни етиштириш зарурлигини таъкидлайди.
Форобий инсоннинг маънавий ҳаётида асосан, унинг икки томонига: ақли-онгига ва аҳлоқига (Ҳулқ-атворига) эътибор беради. Шунинг учун таълим-тарбия, унинг фикрича инсонни ақлий томондан ҳам, аҳлоқий томондан ҳам етук мукаммал киши қилиб етиштиришига қаратилмоғи лозим. Демак, таълим-тарбиянинг бирдан-бир вазифаси-жамият талабларига тўла тўкис жавоб бера оладиган ва уни бир бутунликда, тинчликда, фаровонликда сақлаб туриш учун хизмат қиладиган идеал инсон тайёрлашдир. «Идеал шаҳар аҳоли илмининг фикрлари» ҳамда «Бахт соадатга эришуви ҳақида» номли рисолаларида олимннинг бу фикрлари аниқ ифодаланган.
Форобий таълим-тарбия ишига киришиш, уни бошлашдан аввал одамларнинг шаҳсий ҳислатларини билиш лозимлигини айтади. Унинг фикрича, инсонинг хохиш, ихтиёр, ифода, яхшилик ва ёмонлик каби ҳислатларини, нимага қобиляти борлигини аниқламай туриб ишга киришиш кутилган натижани бермайди.
Олимнинг, уқтиришича кимки энг гўзал ва фойдали кашф этиш фазилатига эга бўлса ва кашф этган нарсаси чиндан ҳам ўзининг ва бошқаларнинг истагига мувофиқ бўлса, у хайрли ва фойдали бўлади Форобий болаларга таълим-тарбия бериш усуллари ҳақида шундай ёзади: «Амалий фазилатлар ва амалий санъатлар, касб-ҳунар ва уларни бажаришга одатлантириш масаласига келганда, бу одат икки турли йўл билан ҳосил қилинади: биринчи йўл-қаноатбахш сўзлар чорловчи, илҳомлаштирувчи сўзлар ёрдамида одат ҳосил қилинади, маълакалар вужудга келтирилади, одамдаги ғайрат, касб-интилиш, ҳаракатга айлантирилади.
Иккинчи йўл- мажбур этиш йўлидир. Бу усул гапга кўнмовчи қайсар шаҳарликлар ва бошқа саҳрои халқларга нисбатан ишлатилар эди, чунки улар ўз истакларича, сўз билан ғайратга кирадиган эмасдир. Аммо улардан қайси бирики, назарий билимларни ўрганишга астойидил киришса, ҳамда фазилати яхши касб хунарларни ва жузъий санъатларни эгаллашга интилиши юўлса, бундай одамларни мажбур этмаслик, мақсад уларни фазилат эгаси қилиш ва касб хунар аҳилларига айлантиришдир».
Тарбия бериш усули Форобийнинг фикрича, икки турли бўлади. «Аввалги усул-санъатни ўз рағбатлари билан ўрганувчилар билан ишлатадиган усул. Иккинчи усул эса мажбурий равишда тарбияланувчиларни тарбиялаш учун ишлатиладиган усул. Болалар устида турган одам эса муаллим у болаларга тарбия беришда турли тарбия усулидан фойдаланади».
Форобий билимдон маърифатли билимдон етук одамнинг образини тасвирлар экан бундай дейди: «Ҳар кимки илм-ҳикматни ўрганмаган бўлса уни ёшлигидан бошласин, соғ-саломатлиги яхши бўлсин яхши одоб ва аҳлоқли бўлсин, сўзини уддасидан чиқсин, ёмон ишлардан сақланадиган бўлсин, барча қонун қоидаларни билсин, билимдон ва нотиқ бўлсин, илмли ва доно кишиларни ҳурмат қилсин. Илм ва аҳли илмдан мол дунёсини аёмасин, барча реал, моддий нарсалар тўғрисида билимга эга бўлсин».
Бу фикрлардан Форобийнинг таълим-тарбияда, ёшларни мукаммал инсон қилиб тарбиялашда, хусусан, ақлий, аҳлоқий тарбияга алоҳида эътибор берганлиги кўриниб турибди. Унинг эътиқодича, билим, маърифат албатта яхши аҳлоқ билан безатмоғи лозим, акс ҳолда кутилган мақсадга эриша олмайди, бола етук бўлиб етишмайди. Олим, дарахтнинг етуклиги унинг меваси билан бўлганидек, инсоннинг барча хислатлари ҳам аҳлоқ билан якунланади дейди.
Форобий ўз давридаги ёшларни таълим., билим ҳунар эгаллашлари фаолият кўрсатишлари. Меқнат қилишлари зарурлиги хусусида фикр билдиради. Бу фикрлар ҳозир ҳам таълим-тарбияда ғоят муҳимдир.
В) Каттик ва юмшок,
Б) Оллохни билишга,
В) Эзгуликка ва ёмонликка,
8-мавзу: Халк педагогикасининг огзаки ижодда акс эттирилиши.
машғулотнинг технологик харитаси
Бажариладиган иш мазмуни
Идентив мақсадлар:
-Талабаларга тарихимизни, утмишимизни эслатиб, узлигимизни англаб олишига кумаклашиш.
-Талабаларга халк кушиклари оркали эстетик завк багишлашдан ташкари, ахлокий шуруни хам уйготиш.