муза фар ол1мбаевтыц творчествольщ лабора ториясы 1

Бакыт Баткеева Музафар Эл1мбаевтын творчестволык лабораториясыПавлодар «Университет баспа орталыгы».—2003 —134 бет. ISBN 9965-610-33-3 Бул оку куралыныц алгашкы ютабында филология гылымыньщ кандидаты, доцент Бакыт Баткеева каз1рп казак эдебиетшщ ipi классип, балалар адебиетшщ непзш калаушылардыц 6 ipi, эдебиет танушы, фольклорист, халкымыз суйш айтатын эндердщ авторы, Егемен Отанымыздьщ энураны авторларынын 6ipi, халык жазушысы Музафар Эл1мбаевтыц творчестволык лабораториясы туралы зертгеулер журпзш, тын пйарлер б1лд1ре,щ. Ецбек жогары оку орындарынын филология, журналистика, ютапханатану факультеттершщ студенттер1 мен окьггушыларына жэне 1зденушшер мен аспиранттарга арналып жазылган.

ап акаде . ''•«oniiCMOaeili атында^ы гылыми ISBN 9965

4702250202 0 0 -(0 5 )-0 3

К1Р1СПЕ «Кораш акы нга колпаш кажет.Ал аны к талантты н тьпейтш ь таным» - деген екен 6ip гулама. Осы улагатты сезд! еске ала отырып 6i3 де талантты тануга талпыныс жасап кереш к деп отырмыз.

Улы Отан согысынын отты жылдарында колына кару алып, канкуйлы жауга карсы каЬармандыкпен шайкаскан казак жастары арасында ездержщ алгашкы елец- жырларымен майдан газеттер! аркылы тебе керсете бастаган балгын 6 ip ,топ бар ед>, Олардын оргасында жас офицер Музафар Элшбаев та болды. Согыс жешспен аякгалган сон сол жас талапкерлер майдан даласынан казак эдебиет1 санына келш косылып, ер-кайсысы ез кадыр-хал iнше калам кушш байката бастады. Осынын непзшде 1949 жылы Алматыда «Жастар дауысы» атты ужымдык жинак жары к кердк Оган алпыска терта жас авторлардын тырнакалды туындылары к!рд1 . Ен алгаш ел алдына шыккан осы шогырдын лепнде Х.Ёргалиев, К. Жармаганбетов, С. Сейггов, К- ¥ябаев, Т. Эл 1Мкулов, Б. Сокпакбаев, Б. Ыскаков, К. Ыдырысов, Б.Адамбаев, М. Эл1мбаев секшд! казак эдебиет! болашагына умхт арткандар бар ед1 . «Жастар дауысы» атты бул жинакта КСРО карулы Kyurrepi катарынан 1948 жылы рана оралган жас акын Музафар Эл1мбаевтыц «Тупн>\ «Суйнн бебект1», «Кос езен», «Сурет» сынды он ею олеш жарияланды. 1ле жогарыда аталган терт елеш казактьщ аса кенериект! акыны К- Аманжоловтын кезше Tycin жылы леб 1зге не болуы профессор Т.Кеюшевтщ сез!мен айтканда ол уьшн «Жаркын келешекке жолдама едЬ>. Касым акыннын «Поэзиядагы жаца толкын» атты бул макаласы 1949 жылы «Социалист!к Казакстан» газетшде жарияланды да кешн ол 1957 жылы шыккан уш томдыгынын сонгы кчтабына ендк Содан oepi М.Эл^мбаевтыц сардар акыннын жолдамасына юр жуытпай тынымсыз ецбек exiri, эрштес санлактардын алдынгы лепнде келе жатканы айкын факт. Ол каз>р ер алуан жанрдагы 45 ютаптыц Heci, К^закстаннын халык жазушысы. Абай атындагы мемлекетпк силыктын лауреаты, республикага ецбеп сшген медениет кызметкерь Алайда, осы дарын HeciHin творчествосы сонгы кезецге деГпн арнайы гылыми зерттеудщ объекнсше айналмай келу1 eKiHiiuri жайг. Ыз осыган орай казак поэзиясына салмакты олжа салган акыннын творчестволык лабораториясын зерттеп, болашак жас урпаккл жеткЬуд! оз 1м1здщ басты м'шде'пм^з деп 51лем1з. Оган твмендепдей бфнеше н е т бар. Б1р 1нш1ден. Музафар Эжмбаев туган отаны- казак ел же гана емес, елецдер!* турл! халыктардын 38 rmirie аударыльш, алые- жакын

шетелдерге кеншен танылган талант иес!. Онын творчествосы туралы ар кезенде эдебиет алыптары М.Эуезов, С.Муканов, F. MycipenoB, К. Аманжолов, Э.Таж1баев, З.Кедрина, замандас apinTecrepi С. Мауленов,Т.Как1шев, Б.Сахариев, А.Нуркатов, С.Кирабаев жане баскалары жаксы niKip айтып, творчествоеындагы ерекше сипагтарлы атап керсетш, адш багасын берген. Ёк1ншщён, патриот акын М.Эл1мбаев рухымызды кетеруге, улттык намысымызды бшкке аскакгатуга ундеген лепт!, отгы жырлар иес1. Ушшннден, 03iMi3 сез е т т отырган каламгер талантты композиторлармен творчестволык одак жасай отырып, 300-ге тарта тамаша эн-елен жазган акын. Солардын талайы халкымыздын cymicri эндерше айналып, ел аузынан туспей, толассыз шыркалуда. Бул салада онын жетекни гана емес, устаздык роль аткарып келе жаткамы М ЭЛ1М .

Тертшщщен. М.влдмбаев жарты расырдан астамгы уакыт шш де казак лирикасына отыздан астам турш жадапык коскан жан. Бесшомден, акын aFa казак балалар адебиетшщ ipreracbiH калаушылардын 6ipi, оны дамыту- epicTery процесщ баскарган аз гана жетекинлердщ айтулысы, жас урпактын cygikti жыршысы. Бул саладада ол- устаз талант, тэщмгер акын. Алтыншыдан, зердещ зерттеунп М.Эл 1мбаевтын поэзия, балалар эдебиет!, фольклор, халык педагогикасы саласы ндагы эйгш ютаптары бар. «Калам кайраты», «0рнект1- ортак казына», «Толкын толкыннан туады», «Кещл кунделтнен» атты зерттеу - естелж кмтаптары жас буынды тарбиелеуге ете керекп курал болары анык. Жетшилден, акыннын керкем аудармалары, acipece 85 халыктын макал-мателдер1 («Маржан сез» жинагы») казакша сейлетт, рухани даулет!шзД1 корландыра Tycyi де арзан багаланбаса керек. Сепзшшщен. М.Эл1мбаев ултгык поэзиямызга кызыл империя жылдарында умыт болган бата жанрын жангыртушы a pi жалгастыра дамытушы жане лириканыц тергтаган (рубаи) аталатын TypiH сонау аппысыншы жылдар басынан oepi карай тел эдебйёпм1зде жандануына, керкеюше коп улес коскан акын. MiHe, осы субел1 енбектер кандай болсын байыпты зерттеуге Heri3 бола апады api калын кауымга гибраты бар, адебиетпн келер пбасарларына улп-енеге больп калады деп бшешз.

Б1Р1НШ1 ТАРАУ НЕГ13ДЕМЕЛЕР ТАСКЫНЫ l.l.EipiH U ii неггздеме

Тоталитаризм тусындагы мрштарлык, теназдк, зорлыктар жаглайынла патриот акын, азамат каламгер М.Эл1мбаевтмн елснжырлары да ултгык намысты оятып. тэуелс 1зд!к уш' н куреске шакырды лей аламыз. Ол ту ста кияметтей киын такырыпты ашыктанашык ащы айгайга басып, жаланаш жазуга болмагандыктан тек киюын тауып кана, ете нэзж твсшмен кана жырлауга керек eai. Mi не, сондыктан да акын М.0 Л1мбае вты ц сонау 1961 жылы жазылган „Жапанда жалгыз алма агаш" деген елещ нде: Каратау капталынан жалгыз алма агашын xepin, карт тарихка ущ ледк Алкакелде сулама Удере кеш шубаган Кулаганда ещске Жерге тускен жем1с пе? Мынау алкап - атырап, Мынау торгын топырак Онда тутас бак па екен Эртеп кеткен жау бетен? - дел сурак кояды да. казак жерш кулазыткан юлен баскыншылардын киянаты екенше ишара жасайды. Окырманды сондай ойга жетелейдо. Азамат акын М.Эл1мбаев „Берж ата гурпына" деп басталатын жырында автор туспалдап сейлесе де, отаршылдыкка карсы куреслп, опат болган батыр ата-бабаларды ишарапап керсете бшген. „BepiK ата гурпы на Н е 6ip сабаз еткен гой, 0 кпелесе журтына, 0 кпе айтпай да кеткен гой.

Турган ерлж сезжде Турлаулылырар еткен гой Умытканнык езшде, 0 кпе артпай да кеткен гой" Патриот акынныц ултгык намыс, елдж тэуелаздж такырыбын жырлаган эр алуан туындыларын мтабымыздын непзп белшшщ oipi ретжде, толыгмрак талдайтын боламыз. ; ТецЫзд1ктщ Ti3e = Tenepiiiiiit узак жыллар K em in 1штей ексш жУрген халкынын хашн ойлаган акын МЭл1мбаев 60-шы жылдардмк орта тусында „Нанбацдар бейшл жантьпска, Адамнан адам артык па?!

Нанбандар жауыз жантыкка Халыктан халык артык па?! Баланнан балан кем де емес, Акыл мен ойга кенде емес. Адамнан адам кем де емес, Халыктан халык кенже емес,"- деп бурынгысынан елде кайда ашык сейлеп жалпыны елен етк1згендей болады. Ага халык, ini халык д е г е н жок, e u i6 ip халык к е н ж е -Kiiui. куй hi емес. Bepi д е тен кукыкты болуы тщс! Ягни 6ip халык екшии халыкты шншен басып, ецсесш T y cip y re тш с емес - деген идеяны окырманынын санасына ап-анык турде куйгандай эсер калдырады. 1.2 E id H iiii н е п з д е м е

Жиырмасыншы жылдар перзенттер1 акын М.Эл 1*мбаев курбыкурдастарыныц бала кезшде 30-шы жылдарда казак лирикасында сабыннын кебитндей кешрме сез, ой ж упн аркаламаган кызыл сездер, жырланган такырып сырын ашуга кемектеспейтш магынасыз сездер ете квп ушырасатын. Бул кем ш ш к жаца жаза бастагандарда гана емес, жас акындарда гана емес, T irrri халыкка кен танылган акындарда да молырак, оны айтасыз классик акындардын творчествосында да анда-санда болса да кездесш калып отырганын булн айкын керем1з. Акыннын кыркыншы жене елушци жылдардагы к^таптарын окысак, 6yriH соган кез1м1з толык жетед1. MiHe б1здщ алдымызда 1939 жылы жарык керген латын ел1ппес1мен басылган „Сталин туралы жыр" деген елевдер жинагы жатыр. Бул туе, ерине, ,далыктар кесем. -,,б у п н п Ленин*1 деп улы Сталинд1 кеп болып, K e n ip re жырлаган кезен болатын. К1лен 6ip мадактаудан туратын, мойекЫз жырлар шектей шубатылган, ете узак жазылатын жалгыз адамды жарыса мактаган заманда акындар ездер 1н ездер! тежей алмай, каламын дер кез 1нде токтата алмай „кесш п " беретки. Мысалы, к етш р ек те казак лирикасынын 3eprepi деп танылган, ер сезш алтын жуз1ктей зерлейтш акын Рали Ормановтын сол к1таптагы „Бакшада" деген елешн окып керсешз, ез кез1ц!зге ез1щз сенбейс13. , , © M ip iM i3 гул бакшадай кулпырган" деген жупыны гана ойды: „MiHe e M ip re кез салсак, Гул бакша гой ¥ л ы Отан! Мен осыган тен ед!м. Баптап ecip, балалар, Бакшашы жур, карандар, Болжап тугел келем1н:

Бакшага курт туармей Баккан кандай мусшдей! ¥лы Сталин шебер1м!" деген сиякты шырсыз, шырынсыз, селсгз сездермен созбактап влен келемш 136 жолга жетюзген. Окырманнын вленнен апар лэззаты тым мардымсыз. Сол жинактагы классик акынымыз Сэбит Мукановтын „Малшы мотивы" атты узак, Т1 ПТ1 шубаланкы елеш ндеп узак сонарлыкты em6ip актауга келмейдк Онын устшде „Сталин менмш - дейд| бас бакташын, Ондай кыран алып ер мал баккан сон, Каскыр тупл каскунем тап жаулары Аягын мал Fa беттеп не аттасын?! Сталин улы квсем, суйер досым, Мэскеуде тур, анменен малдын косын Kepin маган беред1 Ж1г е р кайрат, Егерде л з п т м н щ керсе босын, " - деген сылдырсуйык сездерд! осы автордын каламынан туган деуге аузын бармайды, кимайсыц. Музафар 01пмбаевтын курбы- курдастары осындай елендерд! бала кезшде окыл, ecii, ержетп. Олар ауыз эдебиепнщ гасьфлар корланган асыл казыналарынан да, Магжан Жумабаев, М1ржакып Дулатов, Ахмет Байтурсынов, Шекэр^м Кудайбердиев, Султанмахмут Торайгыровтыц жаухар поэзиясынан да бихабар epi маркум калып ecTi. Кан майданнан оралган урпактын вкшдер! - Музафар Элщбаевтар эдебиетке келген кезшде казак поэзиясы Я де жогарыдагы айткан GMip шындыгын суреттеуде болмашылдык пен тартыссыздык агымы бел алып, берекеш Keripin турган кезен болатын. Бул туста да к е п с е зд т к кернеп, к е р к т ш к жудеп турган. Сырты жылтыр, iuji сылдыр елендер-сол кезенге тан кубылыс болатын. Меселен, табигатынан талан!тылыгына ешбгр кудгк кеяттрмеийн тарлан акын Жакан Сыздыков „Гулденед? Каракум" деген жырын окып, болмысына ун>лген адам осы туындынын окырман журепне жол таппай орта туста калганына кез ж еттзер ед1. „Тамырын иш гулдеюп Жайкалар мактан далада. Зэу й м уйлер турлёшп Жагана салган калада"деген сиякты шумактар бгз айткан пшрд1 рас гай ту сед i.

Тоталитаризм кезшдеп табигатка жасаган шенеудщ орнына марапаттаган: „Мейр1мс1з, катал табигат,

Квнд1рем13 6i3 ceHi

ТшсЬ дулей, от, апат,

Свнд1рем13 6 i3 сеш" сиякты шумактар кеше де, бугж де окырманды сыршылдыгымен суйащйре ала ма?! 60 жол жыр - шубалан. Ал Жаканнын сол жылдарда замандастарына арнаган, ауызша тараган эзш-калжындары кандай акикатшыл. Жас каламгерлер ондай жырларды да ecTin ecTi, жаксысынан тибрат алды. Ошмбаевтар эдибиетке келгенде шубаланкылык, квп сездшктен жасы улкен агалар эл! арылып бола койган жок болатын. Науканшылдык, юбилейпллдк-даташылдык., актуалды такырыпка ун коскандык, мадакшылдык казак вленшщ гана емес, сол туста барша совет поэзиясын курсаулап турган туста да айта бшген азамат акындар эл1 еишмнш аузына туспеген всем жырларды халыкка силаганын да бшелйз. Майдангер акындар Кдсым Аманжоловтын „Дарига, сол кыз", „Абдолла", Дихан Эбшевтщ "Темпеппк", Обу Сэрсенбаевтын „Акша булт", „Сен курметте оны", Сырбай Мауленовтык „Болдын ба сен Волховта", Жубан Молдагалиевтын „Шыгыста туган ё т м бар", жэне Кайнекей Жармагамбетовтьщ „Keicri бала", „Ана мен бала” балладалары - сол тустагы казак поэзиясынын озык улплер! болатын. Эттен, олар сан жагынан тым аз едь Мэселен, партизан акын Жумагали Саиннын „ЕЫмде Айдар езеш" атты эй гш жыры куш бупнге д етн , ертен де, келер гасырларда да окырманды, ешкмци бейжай калдыра ма?! „Айдар, Айдар, ак Айдар! Жаган сурет, суын бап. 0TKi3fliM сенде кеп айлар.

Калдырдым сенде кеп ойлар. " Te6ipeHicTi, тёгеургвд жыр!

Сондай rayhap жырлар берген акын Жумагали Саиннын ез! де 1951 жылы жаппай мадактау агынынан шыга алмай, кинала жырлар жазганын керем1з. „Партия туралы сез" деп аталатын жырынын: „Онын аты компартия -дос, жолдас Барлык Совет адамына бакыт кун Бар тарихтан жалгыз нокат табылмас Ол жаркырап туармеген шугыласын"

деген сиякты жудеу жолдарды окып, ез! ой толгамакшы болган врен талант иелер! -жас акын Музафар Элшбаевтар адебиеттеп алгашкы кадамдарын капай бастарын б!лмей, киналганын бупн туспалдап сезуге болатындай.

Жанагы ален api узак, тым босан, керкемдт кер|кс1з -90 жолдай,-толкытпайды. Мундай мысалдарды жасы улкен аГ&лардан да, тёрезес! тен курсы -курдас творчесгвосынан да табуга болады. Мше осындай жагдайда да науканшылдык KecipineH бой сактай бьпген жас акындырдын 6ip i Музафар Эл1мбаев дел йрмлмей айтуымызга непз бар. 1949-1950 жылдары кагазга тускен „Караганды жырларындагы" туындылардын еркайсысы казак поэзиясында, лнрикасында боссезд1ктен жэне кепсездшктен, булдыр-кунпрт жайылма сайлеуден арылудын алгашкы тэж|рибес1 болатын. Ьул топтама казак поэзиясында ол туста /Магжан Жумабаев пен Бетмбет Майлин eciM flepi де, поэзиясы да аталмайтын заманда/ Калижан Бекхожиннщ „Жезказган жырларынан" кешнп еюнип цикл алендер| едк

влен циклдарын eMipre акелудеп акын Музафар Эл1мбаев енбеп б1рде аталмай келедк „Караганды жырлары" топтамасына кайта оралайык. Цикл 25 алецнен курылган. Ал сонын ен узак дегеш „Кении мен министр" деп аталады-келем] 35 жол гана. 20 тармактан асатыны жетеу-ак. Тертеудщ еркайсысы 9 жолдан аспайды екен. „Кашаннан сездщ куДфетп мен касиетше зор мэн 6epin, сергек карайтын "/Жанат Елапбек/ Музафар Эл1мбаев сонау тырнакалды жырларынан, TinTi майдан жырларынан бастап, куш бупнге дешн, „Батаменен ер кагерер" жинагындагы /199бж./ баталарга шешн ыкшам, тыгыз, ойлы, ернект! жазу урдгстен айнымай келе жатканына куа боламыз. Ендеше 1зденлш акын-новатор Музафар Эл 1мбаев казак лирикасын кепсездшктен, боссездшктен арылткан, нактылыкты орныктырган акын. Б)здш зерттеу!м1здщ о б ъ ек та erin акын Музафар Эл!мбаев лирикасынын алынуына басты непздеменш oipi де осы. Жогарыда айтылган тужырым - туйжгмпге уаж ретшде ар кезеннщ елендержен 6i'p-€ip мысал келпрежк. Майданда, автордын 21 жасында жазылган „Суйд! екен К1мд1 журеп" атты ек! ауыз в л ет мынанДай: „Перронда турды сан солдат, Майданга кутнг команда. „Кайсысы батыр?" дегендей

Тоталитаризм кезшдеп табигатка жасаган зорлыгымызды шенеудш орнына марапаттаган: „Мейр1мс13, катал табигат, Кеня1:рём1з 6i3 ceHi Т1ЛС13 дулей, от, апат, Сенд1рем13 б«з сет" сиякты шумактар кеше де, булн де окырманды сыршылдыгымен суйащцре ала ма?! 60 жол жыр - шубалан. Ал Жаканньщ сол жылдарда замандастарына арнаган, ауызша тараган эзш-калжындары кандай акикатшыл. Жас каламгерлер ондай жырларды да ecrin ecTi, жаксысынан пибрат алды. 0 Л1мбаевтар эдибиетке келгенде шубапанкылык, кеп сездшктен жасы улкен агалар eni арылып бола койган жок болатын. Науканшылдык, юбилейиллинк-даташылдык., актуалды такырыпка ун коскандык, мадакшылдык казак еленшщ гана емес, сол туста барша совет поэзиясын курсаулап турган туста да айта бiлreн азамат акындар ащ ешюмнщ аузына туспеген всем жырларды халыкка силаганын да бшем1з. Майдангер акындар Касым Аманжоловтын „Дарига, сол кыз", „Абдолла", Дихан Эбшевтщ "Темпеппк", Эбу Сэрсенбаевтын „Акша булт", „Сен курметте оны", Сырбай Мауленовтыч „Болдын ба сен Волховта", Жубан Молдагалиевтын „Шыгыста туган елт бар", жэне Кайнекей Жармагамбетовтыц „Keicri бала", „Ана мен бала" балладалары - сол тустагы казак поэзиясынын озык улплер» болатын. Эттен, олар сан жагынан тым аз едь Мэселен, партизан акын Жумагали Саинньщ „ЕЫмде Айдар езеш" атты ейгш жыры кун! бупнге дейж, ертен де, келер гасырларда да окырманды, ешк1мд1 бейжай кал дыра ма?! „Айдар, Айдар, ак Айдар! Жаган сурет, суын бал. ©ткодш сенде кеп айлар. Калдырдым сенде кеп ойлар. " Te6ipeHicri, TereypiHfli жыр!

деген сиякты жудеу жолДарды окып, eii ой толгамакшы болган ерен талант иелер1 -жас акын Музафар Элгмбаевтар эдебиеттеп алгашкы кадамдарын калай бастарын бшмей, киналганын бупн туспалдап сезуге болатындай. Жанагы елец api узак, тым босан, коркемдт. Kepikcis -90 жолдай,-толкытпайды. Мундай мысалдарды жасы улкен агалардан да, терезёа тен курбы -курдас творчесгвосынан да табуга болады. Мше осындай жагдайда да науканшылдык icecipiнен бой сактай бшген жас акындырдын 6ipi Музафар Эл1мбаев деп Гркшмей айтуымызга непз бар. 1949-1950 жылдары кагазга тускен „Караганды жырларындагы" туындылардын еркайсысы казак поэзиясьшда, лирикасында боссезд1ктен жене кепсездшктен, булдыр-кунпрт жайылма сейлеуден арылудын алгашкы таж1рибеа болатын. Бул топтама казак поэзиясында ол туста /Магжан Жумабаев пен Бешмбет Майлин eciMAepi де, поэзиясы да аталмайтын заманда/ Калйжан Бекхожиннщ „Жезказган жырларынан" кейшп еюнин цикл елендер) ед|. влек циклдарын ошрге экелудеп акын Музафар Элймбаев енбеп бфде аталмай келедь ..Караганды жырлары" топтамасына кайта оралайык. Цикл 25 елецнен курылган. Ал сонын ен узак дегеш „Кения мен министр" деп атапады-келем! 35 жол гана. 20 тармактан асатыны жетеу-ак. Тортеудщ еркайсысы 9 жолдан аспайды екен. „Кашаннан сездж куд^рет! мен касиетше зор мэн 6epin, сергек карайтын"/Жанат Елипбек/ Музафар Эл1мбаев сонау тырнакалды жырларынан, TinTi майдан жырларынан бастал, кун! бупнге дёиж, „Батаменен ер кегерер" жинагындагы /199бж/ баталарга шешн ыкшам, тыгыз, ойлы, ернекп жазу урдюшен айнымай келе жатканына куа боламыз. Ендеше 1здёнгпп акын-новатор Музафар Элгмбаев казак лирикасын кепсездшктен, боссездшктен арылткан, нактылыкты орныктырган акын. Б1'здщ зерттеу1м1зд1н объектна етш акын Музафар Эл>мбаев лирикасынын алынуына басты непздеменщ 6ipi де осы. Жогарыда айтылган тужырым - тужшм1зге уэж ретшде ар кезеннш елендержен 6i'p-oip мысал келлрешк. Майданда, автордын 21 жасында жазылган „Суйдй екен кшд! журеп" атты ею ауыз елеф мынандай: „Перронда турды сан солдат, Майданга кули команда. „Кайсысы батыр?" дегендей

Bip кара кез кадалды. Bipeyi емес, 6epi де ©ншен ерен ер ед1. Бшер ме ед1 супудын Суйд1 екен К!МД1 журеп?" ! 944 ж. 0М1рдщ езшен ойып алгандай жанды KepiHic. Осында басы артык сез немесе деталь атымен жок. Тоталитаризм заманында сонау алпысыншы жылдардын басында кагазга тускен Kaciperri 6ip жыр мынау. Кешеде тур 6ypicin, Жагасына кемш бас Суры кашып, кунысып KipniriHe кел in жас. Ащы болып шыккандай Дэм 1 кайтпас TeTrici Бойын жазбай, буккандай Буйтп неге жас K ic i? Акыл берер ага едщ, Абайламай неге ейттщ?! K enTi керген жан едщ, Карайламай неге еттщ?! Осы 12 жол бойында кажетс1з дершк сез табыла ма? Ал туындынын аркалап турган жуп салмакты. Адамдардын 6ip 6i pi не меЙ1рбандылыгы, кайырылымдыгы, жанашырлыгы азайган заманды осылай б!р-ак штрихпен андату-акын киялынын, калам шеберлтнщ айгагы. Енд1 1995 жылы дуниеге келген „Балалык шактан ек1 елее" деген елен мынау: Нагашы атам тесек тартып калганда, Селем 6epin, кенлш сурап барганда Дардиып-ак калушы ед1м, кудды 6ip 0зге бала ейтпегендей жалганда. Тешр, онда жас па ед1м, Дырдай жет1 жаста едш, Экем досы аштан катып елгенде, Bip ауылдан Tipi калган екеу-ек Шана суйресш, 6ipre бардым жерлеуге. TaBipi онда жас па ед!м, Дырдай ceri3 жаста едгм.

Бул жолдар - айкын бояумен салынган кесюндеме сиякты. Наубат жылдардын накты Kyeci. Turns тиек еткпген кезкелген жана такырыптын гана бойына жарасатын ойларды FaHa, сол ойларды сеул еттенд!рер синатгы саздерд], сез т1ркестер!н FaHa каламга оралтуды М .Элшбаев кашаннан 6 epi Miидет тутады, сол ежелп тем 1рказырынан кезжазбайды. „Бвтен сезден безпш тж -сулу сырды сез&ншк” деп, акыннын 03i айтпакшы ешкандай жук аркаламай бос турган- кум-кеуек сездерэр елекнен сезш п ту рады. „Шабытынан да, шабысынан да жанылмаган акиык акынымыз Музаганнык - Музафар Эл1мбаевтын" /Жанат Елилбек/ казак лирикасын кемелдещпру саласындагы ездеуш енбектер 1 мунымен FaHa шектелмейш, оларга кезек-кезепмен токталамыз. 1.3 У ш 1н ш 1 н е п з д е м е

Согыстан кейшп жылдарда казак поэзиясында сюжетп еленнщ орныгуына Кайнекей Жармагамбетов, Жубан Молдагалиев, Сырбай Мэуленов, Сагынгали Сеитовтармен катар кеп енбек ciHipreH кврнекп акындардын 6 ip i М. Эл1мбаев. Осы аталмыш авторлардыц бул саладагы жет 1ст 1ктерж Мескеул1к сыншы, эдебиет зерттеуил Зоя Кедрина езш щ „Из живого источника" деген гылыми ютабында айрыкша атап етедь 1949 жылы жарык корген ортак жинак „Жастар даусына" енген олендер1 1'иннде Музафар сЫмбаевтын „Тутш", „Орамал", „Сурет" атты жырлары шагын сюжетке курылган. Орыс акыны Степан Щипачевт! езше устаз тутып, енеге ал ран жас акын Музафар Э л 1мбаев влекши нактылыгына, ©Mipre негурлым жакындап, жанды K epirnc жасауга кулшынды. Е лурди жылдарда дуниеге келген „Со 6 ip кун маужыраган шуак едГ\ „Бойдак досым курсшдГ', „Шофер неге кевдгктг", „Bip кун кежн бшд!м мен", „Он жане 6 ip", „Командирдщ анпмесш ен", „Отелмеген парыз", „Эттец" жане тагы баска вщ рден ойып алгандай детальдардан курылган, шагын-шагын окига аясында акын квкейшдеп идеясын утымды суреттеп шыккан. Меселен, „Ер елмейд!" деген жыр терт тармакты жалгыз ак шумак, соган карамастан езш щ сипатты сюжет! бар. . „Мерт болды ер. >ку.31|0|НМН.кул1п капты, Туган жер ыстык каны н суытп ады. Ыргагэдн кагып ялып журепнщ Сагаты колындагы >i акын лирикасынын I басты артыкшылыгы мен эрлш пне куэ, философиялык лирика I екендтне куэ. Акын поэзиясын сез еткенде оньщ нэрл1 накылдарын айтпай I кетуге болмайды. Алгашкы накылын 16 жасында ауызша шыгарган I М. Эл1мбаев 57 жылдык творчествосынын ¥зына бойында 2500-дей I накылды дуниеге келт1рд1. Олар тугел деря i к баспасез жузшде I жарияланган. Автор айтуына Караганда, накыл ойга алмаган окыста I ауызша шыгарылады екен. Белгйн 6ip окигага, жагдайга, кещл куйте I орай туган накылдардан б1рнешеуш келэтрешк: Акыл | Алланын бергет, Бш м - адамнын тергеш. хххх Жергщй сатпа, Терщш сат. I хххх Кылыгы юнез, Рылымы тым аз. хххх Кеменгер „Кенелд1м" десе де, Кемелмш демейдь Айткыш акыннын асыл накылдарынын б1разы казактын макал мэтелдер1 жинагына да KipreHiH айтуга ттсщ з. Онын устше баспасез |

бепнде халык кэдесще жарап жу'ргею фактг Мэселен, автордын „Елin суйгеннщ eH ceci бийс!' деген накылы „Халык кенесГ' г^зеТщщ 6 ipiH uii бетше басылганы М. Эл1мбаев асыл сездершщ халык колдылыгына ' куэ. / 2 2 c a y ip 1995ж/

Сонымен, М. Эл1мбаев лирикасындагы накыштын ернектер мен нарлшк жене телтума накылдары бул акынды ез замандас I ерттестершен езгеше KepceTin, ерекшелшд!ретш елеул! белллер. I Акыннын поэзиясын кальщ кауымга курметтетш касиеттердщ 6ip I кыры да осы болар. 1.13 Он уш1нш1 непздеме

Акын М. Эл1мбаев б|рщгай поэзиясын гана куйттейпн акын ■ емес. Онын таланты сан кырлы. Ол едебиет зерттеуш», казак I поэзиясынын, казак едебиетшщ проблемалык меселелерш зерттеупп, еткен замандардагы жене бупнп акындарымыздын творчествосын талмай зерттеуш1С1. Онын „Калам кайраты", „Толкыннан толкын туады", ,,0Mip. Онер. внерпаз.","Квщл кундел!п", „Орнекп сез - ортак казына” сиякты зерттеу кггалтары кепке белпл1 енбекгер.

1.14 Он тертжил непздеме

Музафар Огнмбаев халык фолыслорын жинаушы гана емес, сонымен 6 ipre макал-мэтел жанрын ондаган жылдар бойында ыждаЬатты зерттеуш!. Бул салада онын тендеЫ жок дегенд1 ашып айтуымыз кажет. Автордын „Орнект! сез-ортак казына" деген гылыми монографиясы /1967/ казгр 1здесе табылмас сирек ютаптар катары на косылады. Бул кгтап макал-мателдерд> аударудын теориясын жасап, практикасын аныктаган енбек. Тэж1рибелз Ьэм бедедщ, шебер терж1машы Музафар ЭлЫбаев дуние жузшщ 85 халыктарымен улыстарынын макал-мегелдерш жене эйгш тулгалардын накылдарын - /бас-аягы 30 мыцдай/ казакшалап, 78 ютап шыгарган Kici. Макал-мателдерд1 зерттеу! Музафар Эл1мбаевтын поэзиясын сулуландыруга, саулеттенд1руге себебгн тйпзгенш анык байкауга бол ад ы. 1.15 Он бесшш! непздеме. Акын Музафар Элймбаевты кальщ кауым, окырмандар устаз каламгер деп багалайды. Онын бул саладагы енбеп улы педагог Ы.Алтынсарин медалГмен марапатталуы тепн емес. Музафар отыз жылдан oepi хапык педагогикасын зсрттеумен келедг Ол казактын халык макал-мателдер| мен кара елёщ, казак акындары поэзиясы непзшде халык педагогикасын ал-аз1р дара зерттеуип.

Автордын „Тэрбие туралы энпмелер" жене „Халык-капысыз I тербиещг", „Халык-гажап тел!мгер" атты ютаптары колдан колга кешкенше ез!\ш де кув устазбыз. 1.16 Он алтыншы непздеме Акын Музафар Эшмбаев керкем аударма саласында колына . капам устаган 16 жастан бастап, енбектенш келе жаткан ейгш тержчмашы. Ол зерттеу енбектер1нде керкем аудармага да кеп кеньт беледк ¥зын ыргасы талай - талай халыктардын 80-85-тей акындарынын поэзиясын казакшалаган, Музафар езшщ поэзиясьш шеберлендгру жолында кеп нерсещ уиренгешн делелдеуде. Ал Шандор, Петефи, Сагди, Токтагул, Пушкин, Аполинер. Райнис жене т.б. елендер1 казак окырмандары кецшнен шыккан дуниелер. 1.17 Он жетжцн непздеме Казак керкем сез енершде естегак жанры ел! кец epic алып, кемелше келген деп айту киын. Ёстедактер ютаптары саусакпен санарлыктай ете аз, мардымсыз. Олардын керкемдж кундылыгы да ер денгейде Халыкка кец танылган журналист акын М.Эл1мбаев казак едебиетгнде естелйс жанры н калыптастыру мен еркендетуге де зор улес коскан автор. Ол казактыц 50 шакты ул-кыздары жешнде улкен бипктЫкпен ыстык суйшпеншшкпен естел1ктер жазып, жариялады. М.Эуезов, С.Муканов, F.Mycpenoe, А.Жубанов, Б.Момышулы. С.Меуленов жене т.б. жещндеп естел1ктер1 гибраттылыгымен кымбат. ,,0 M ip . Онер. Онерпаз" жене „Кергендер1М кен^лде" атты ютаптарын окыган жандар 6i3,jiH туй1ндер1м1зд1 растай алады. 1.18 Он сепзпиш непздеме Акын творчествосында айрыкша 6ip орын алар ерекше 6ip KiTanuia | бар. Ол „0лец-сезд1К „Словарь в стихах" деп аталады. 199f жылы „ Ана ' т ш " баспасынан жарык керген. Олен сездж елемдн практикада 9Л1 орын теппеген дуние екен. Ар -честь, Бар - есть. Золото - алтын, Холодно - салкын Осы сиякты елец кестесше тускен 5000 дай дэзд? камтитьпKiTanuia. Бул да акын поэзиясынын активше косылатын салым. 1.19 Он тогызыншы непздеме Музафар Эл 1мбаев кызыл империя кез1нде турмыстан дг аспасынан „Батамен ер кегерер" деген атпен жеке KiTan етш иыкартканы белгип. Кешн кайта кайырылып журмес ушш баталар кошндеп тюр!м1зд! б1ржола айта кеткен жвн болар деп таптык. Автор ктш ш аньщ алгы c03i ретшде басылган „Ак батанын 1ясы" зерттеме - эссесжде буган дешн жан-жакты талданып, егжейегжейш энпме аркауы болмай келген, гасырлар койнауынан б1зге ам-тумдап кана жеткен асылдарымыздын бар1-баталар тежрегшде свлемд)’ гылыми ой ерб|ткен. Жанр болмысына тан идеялык жене керкемд(к сипаттарын жанкакты талдап, батанын тагылымдык маю не кец токталган. Сол кшштагы автордын тел-тума елен баталарынан б1рнеше лысап келт]рел1к: Кеменгердш алгыр ойын берсш! Ею дуниешн абыройын 6epcin. XXX

Жалгыз басын мын болгай Кушагына гул толгай Ардакталып еам ш Арттагыга жыр болгай. ххх Кладамыца гул 6iTciH, Каламы на жыр 6iTci н! ххх Эулет туб1рл 1 болсын, Урпак гумырлы болсын, ¥лын утымды болсын, Кызын жугымды болсын, Жастар канатты болсын Карттар санатты болсын, Енбек тынымды болсын,

Жемгс шырынды болсын. Жинакта кернекп’ акыннын ею жузден астам батапары енген. Эр жырман 03i тшеген талай-такырыптагы бойларын осы ютапшадан габары C03CI3, кептщ басы косылган жиын, той-домалактарда кэдеге хсырары куманаз.

„Егемен Казакстан" газетшдеп жазушы Жанат Елипбектш „Ерекше туынды" деген рецензиясында затымен жана туынды боп табылатын баталар к|табына жогары бага бершген. /4 желтоксан 1966ж /

„Батаменен ер кегерер" - баталар жинагы казак елещне Kepiteri сипаттар сыйлаган басылым деу1м!3 лез1м. Сонымен Цазакстаннын халык жазушысы мемлекетпк сыйлыгынын лауреаты „Акын Музафар 0лiмбaeвтын творчестволык лабораториясы” деген такырыпты объект ретшде алуымызга 19 непздеме бар екен. Олар атап айтканда: 1. Акыннын ултжанды азаматтыгы, елдж уранына жаршы болуы. 2. Музафар Эл1мбаев - казак елещн кепсез,щл1ктен, боссездшктен арылткан акын. 3. Казак поэзиясында М.Эл1мбаев-сюжетп елендёрщ дамытушы акындардын 6ipi. 4. М.Эл1мбаев ен-елен жанрында тунгыш профессионал акын. 5. ©лен турлерш байытуга, кубылтуга баса зер салып отыздан астам тур енпзген акын М.Эл1мбаев. 6. М.Эл1мбаев - казак едебиетжде философиялык поэзиянь керкейтуге улес-сыбагалар коскан акын. 7. М.Эл1мбаев - казак поэзиясына диалог-влендер косушь тунгыш акын. 8. Музафар Эл1мбаев - казак еленше жалгыз жолды жырлардь тунгыш енпзе бастаган акын. 9. М.0Л1мбаев - казак, поэзиясында кос сезд! жырлар, уш сезд жырлар алгаш жазган акын. 10. М.0л1мбаев-балалар поэзиясынын класс иri, балала] поэзиясынын 3eprepi. 11. М.Эл1мбаев -казак поэзиясында умытылган тур рубаилард! кайта жандырушылардын алдьщгы сапындагы акын. 12. М.0л1мбаев -казак поэзиясында тел-тума накылда тудырушы акын. 13. М .0тмбаев -эдебиет зерттеуци галым акын. 14. М.0шмбаев -фольклор жинаушы, макал-метелдер зерттеуи галым акын. 15. М.Эл1мбаев - поэзиядагы керкем аударма саласында зо енбек cinipreH терж^машы. 16. М.0шмбаев- казак едебиетшде естел1к жанрыны калыптасуына кулшына ат сапушы каламгер.

17. М.Э.шмбаев -элемдш аренада алгаш кос ти1д1 елен-свзд1к касаушы акын. 18. М.Ошмбаев -казак поэзиясында тел-тума елен-баталарды сайта жацалай жангыртушы жэне дамытушы акын. К оры та ай т с а к , ак ы н т а л а н т ы н ы н 6i3 а н ы к т а га н а д е б и к ы р л ар ы ш н е осы н д ай .

Сонымен казак лирикасын, жалпы казак поэзиясын, шындап 13-ак шумакка сыйгызу кезкелген акыннын колынан келе бермейдг Келк 1ген су айнала, Малтыгып тур тал, кайын, Карайды айдын - айн ага Шымшык кагып тандайын. Бейбггшшк берекеа деген улкен угымды да шагын квлемде сыйгызу!а болады екен: Тату бол. Достык болса достык атын актаган. Алые жол да - жакын жол. Кара бала, сары бала, ак бала, Туыстардай тату бол. Енд1 акыннын алты тармакта бейнеленген табигат есем дтн е кез TireniK: Кыскы кел. „Кунн1н кунпрт кезнай!" - деп, Келдер кид 1 кез эйнек. Кел ашыкка кумар ма, Карады узак мунарга. Тук кермейщ алжасып, Кез ейнепн кар басып. 8 жол елендеп танымдык меш кандай! Бал аранын жыры.

Баратыным кыр. Конатыным -

Гул. Теретш м нар. EepeTiHiM -

бал. Байкадыныз ба: осындагы 8 сёздщ 6api уйкаста тур, ягни ейз гпзден уйкаскан сепз саз. Б^рде-бдр бостею саз жок: 6api де, 6ip-6ip жук аркалап тур. , . . > Автордын каптеген такпактары адетте 4-8 жолдан apj аспайды. Сонын есесше алендел ой-идея салмакты, туындынын б т м | айшыкты!

Жетшинден, Музафардьщ поэзиясында кувд'ргш белплер, азы! -калжын бар. Пiл мен кумьшска. Тас к е тр д е капталдасып 6ip туста, ГОлге карап тш катыпты кумырска: - Kanip калай солкылдайды, карашы, Сен екеум1з еткен кезде, жарасып. Tycin капты буйреп м

Буйреп мд1 суйред1м. немесе Кудык каздым шатырдан, Жетектед1м такырдан. „втсришплердщ айтысынан", „Кайда кеткен карындаш?", „ Как :атам", „ Кисыбай”. „Сухбаттар", „Бас пен кол", „Умытшак", „Эдет сой", „Юм утылды, юм утты?", сиякты алендер! калжынга гуарылган. Сепзшинден, ыргактык алшем] ар алуан, М.вш'мбаев елендер1 сыска буынды орамды, тез кайырылып ойдан-ойга шугыл ауысып ггырады. Кайсысы канлай мекенде. Коян жымда, Кулан кырда. Булбул бауда, Улар тауда. Балык суда, Булан нуда. Кой котанда.

Bepi адланда. Суыр шде, Аю унпрде. Акку келде, Байгыз шелде. Адам елде: Кекте, жерде. Терт буынды елец. Акындардын акынына FaHa асу берер аска] белдей киын ыргак—Осы елшеммен терт буынды сез жалFa; жалганган калпында к1р1кпейд1, ал бес буынды сез женшде энпм козгаудьщ e3i артык. Меселен, ,Дазакстандык гарышкер", алгашкы сез елен жолынд; бес буынды, ce6e6i: „стан" сез! алдындагы „ы" дыбысы eeKepinyi тжс. „Бектт сез коры" -Нан берии! -Бал 6epiui -Сут берип! -Курт бершП Уш буынды елен. „KiMHiH тусше не ю1рёд|?" Мысыктын тусше Каймак кгредк Шалгынын TyciHe Кайрак Kipefli. Сарацнын TyciHe Алтын юред] Батырдын тусше Халкы юредг. 6 буынды жене 5 буынды - аралас ыргакты елен. Автор жумбактары мен жанылтпаштарында, eTipiK еледдер[нде ыргак алуандагы мол. Устап алып китп, Косактадым HTri. 6 буынды елен. Муз сут Сут муз Ею буынды жанылтпаш. Тау

Тау. Bip буынды елен. Bi3 баска акындардан мундай елен елшемш ani ушыраткан жокиыз. „1здегенге iH>Ky минер" деп акыннын e3i айтпакшы, кашанда каламын тынга салгыш каламгерлердщ 6ipae болмаса б1рде керкем;ик олжага колы жетер1 даусыз екенш М. Ошмбаев тэйарибелёр|’ талай рет делелдеп келедь Салыстырмалы Tecin кеп сырды аадатса керек. Енд1' М. Эл 1мбаевты балалар акыны ретшде ерттестер1мен салыстырып керешк. Мугал1мге, устазга елен арнамаган казак акыны жок шыгар. Гонын 6ipi енге арналган “М етрбан устаздар” деп аталады. Энж жазган Ибрагим Нусшбаев. Оленж жазган К^айрат Жумагалиев. Жайрандап кекгемш. Кулед1 кекте кун. Кушагын тур жайып Аяулы мектеб1м. Санама нур куйган. Устазым кеп менщ. Бшкке ерлеген, Тайсалып кермеген Урпаксыз, кеудетн Куаныш кернеген. У стаз деп ен шыркап. Куй теккен пернеден. EniMHiH баласы Ауылы, каласы. Kepi мен жасы да, Кемецгер данасы Карыздар устазга Адамзат баласы. Тагы да сол талантты композитор И. Нусшбаевтын енж е М. Эл 1мбаевтын „Мугал1м ол б 1здщ" деген ен-елецж окиык;

Мугал1м рл бйдщ. Киынгатезуге

Уйретткен кашанда: Жаманнан безуге, | Жаксылык жасауга. Камкоры ул - кыздыц MyraniM ол 613ДЩАтам да сыйлайтын Атамныч тустасы, Папам да сыйлайтын Ауылдьщ устазы. Камкоры ул - кыздын MyraniM ол б1здщ. Bip авторды 6ip авторга жыгып беруден аулакпыз. Оонда да лексикалык тургыдан шак 1рттер утымына жакынырагы угыныктырагы, ерине, М. Огимбаев нускасы. Екшппден, ыкшамдык тургысынан Музафар елеш тыгыз epi ыкшамдау. К- Жумалиев жас бебектер ой-epiciHe ауыр согар „санама нур ку йган ", "тайсал ып кермеген", “жайрацдап кектем 1м деген” сиякты TipKecTepre бекер кол арткан сиякты. Акын ш еберлт жумбак жанрында да айкын кершедь Мен орыс мектептершде казак тш нен кеп жылдан дерк oepin келемш. Б1рде 4-mi класс балаларына сабак успнде ойын 6TKi3in: - Жумбак uieuiin жарысайык! - дед 1м. Шэюрттер 6ipaeH кызьжа койган жок. Эрине, Ойткеш орыс балаларына бул e3i тосын ойын едк - Ал мен 6ip-6ipnen жумбак жасырамын, сендер асыкпай ойланып, шешуш табындар, - дед 1м. BipiHuii жумбак мынандай: „Каз мойынды карбыз". Кене, KiM шешуш тапты? - колын кетерсш. Оля деген оку озаты ше-шала колын кетердк Шейнек, жок, казакша куман - дeдi колма-кол езш-ез! Ty3erin.

-Оля, ете жаксы! Жауабын делме-дел. Шумел каздын мойынындай ишген ыдыс, ерине, - куман! - деп пысыктап, тактага куманнын контурын салдым. Балалар дабырласып, 6ipiHe - 6ipi карасты. Мунысы элп жумбактын затты сезбен айнытпай cyperrereHiHe ырза болгандыгынын белпа едк Сабагымды e p i карай жалгап. акын М.0л1мбаевтын „Ею тактай 6 ip K enip" жинагынан тагы да 8-9 жумбакты жасырып, балаларга uieurripfliM . Казак тйнн eH;u-eHfli гана уйрене бастаган орыс балаларынын, орыс тйда шеюрттердщ ездер! де килы-килы

кумоактарды киналмаи шешкешне карап, мэселе акыннын галанттылыгы мен тапкырлыгында болса керек деп ой туйд1м. 1992 жылы „Балауса" баспасынан жарык керген элп ,.EKi тактай oip Kenip" атты ютабында автордын 100-ден астам жумбагы карияланыпты. ,,03i казык, 031 азык". / ca6i3 /

Муныц да жауабын езге Т1лд1 шаюрттер оп-онай тапты. Жумбак атаудан / терт сезден / рана куралган. Мунда сурет те дал, мазмун да дурыс. Сырт 6rriMi тура казыктан аумайтын кэд ш и саб>здщ адамга *'Сонынзн ергендердщ бойда бар дарын-талантын, енеркабшетш, акыл-алгырлыгын ерте байкап, каре 6inin, багалау, баулып ecipjwi умытса, агалык парыздын ателмей калганы. ¥лы Абай талапкер ini Кекбайды калай мепелеп, акындык умтылысын, алгашкы адымдарын колдаса, сен де езшнен кешнгшердщ енерш жетщщр, - дейд1 автор. „Эженщ акыл - Т1леп" деген еленде халкымыздын кашанг^! касиетп конакжайлылыгы да ултгын тутастыгын, елд]’пн, бгрлгпн сактау TeTiri екешн бупнп жас буынга жаксылап насихаттайды. Эжелер1м13 б1здщ бала кез1м1зде келшдерше кудайдын кутты кунi: Сынасын сырттан журттар, сынамасын. Казан га саларда уйдщ кундеп асын Teoeci кершбесе ajii, мейл] Конактын умытпандар сыбагасын! - дейтнн кайда?! / „Казак эдебиет1 " газетi 22 наурыз 1985ж./

Жолы тусе ме, туспей ме, жапан далада келе жат кан жолаушы бул ауылга сога ма, сокпай ма.- 6api6 ip онын сыбагасы асулы, nicyni a 3 ip турганы абзал. Адамга деген камкорлыктын асыл yjirici осы. Баска халыктардыц кайсысында осындай адамгерппл камкорлык кездесед1 екен? Автор елешн былай тушндейдк KafliMri конак асы белш жеген EHiuici ар казактын белжбегея Эр уйде сен1н еншщ e 3ip турар, Ендеше жолын болмас сенщ неден?! Небары он eKi жолдык туынды туган тершде, ез елшде азшылыкка айналып, асыл дестуршен айрылып кала жаздаган халыкты рухани жащыруга, улттык Tipniicri сактаута жанама турде елен тшмен ундейдк Музафар Эл1мбаев казак халкынын умытылган ежелл эдет зандарын эдеш 1здеп тауып, поэзия тшнде жангыртуды взше парыз санайтын акын. CoFaH 6 ip мысал мынандай. Бул туынды! “Уш зан жайында 6 ip елен" деп аталады. „Тагдыр 6 i3fli талай катал сынаган, Казак атак берше де шыдаган Кенес курып, алдан болжап жол тапкан Елд1 ойлаган аксакалды гуламан. Эдщщпн кездеп, занын шыгартып, Тоздырмаска кеттн басын кураган" - деп басталатын еленнщ улагаты гибраты аз емес. /"Казак эдебиетГ газеп 22 наурыз 1985ж./ Оз заманында алты Алашыныц басын 6ipiicripin, е л д т мен еркщдшнщ туын аскактаткан Теле би, Каздауысты Казыбек, Эйтеке билердщ ешпес енегесше ишара жасаган автор жас урпакка халкыннын Kaciperri де касиетп тарихын бш, улттын рухани кесемдер1 халкымызды „тоздырмаска кейтщ басын кураган" деп талай сырды ацдаткан. „Казак атан бэрше де шыдаган" десе, мынау тоталитаризм заманында, еюм 1шл,щк - емгрпнлдж дэу!рде де б1здщ халкымыз талай кыспакка тезш-ак отыр-ау дегещц де астарлап, жанамалап жетюзген сиякты сезшедк Одан epi окырман елп еленнен гажайып тарихи дерек маглумат алып, ата бабалардын едш дтн е суйанедК Bip рудын адамын exiHmi 6 ip рудын катыгез| ёЛт1рее, кан аркалаган ру елп елген адам ушш 100 жылкы, алты жаксы/туйе/- кун телейтш болган. Егерде адамнын суйеп табылмай кетсе, онда кшздм жак, кун ягни 200 жылкы, 12 жаксы телеп кутылган. Бул да MiHe елдщ

адамдарын шетжетпеудщ камы, халыктын тутастыгын, тагугэттш пн сактау камы болганын керечнз. Ал егерде аты ез руына. буюл атырапка е й гш акынды элдеo ip e y n e p ejiiM T e байласа: „Кол к е т е р т ок аткан сон еленге, Айырган сон енегел! ереннен, Айыпты ру зан бойынша зауалды, Уш есе кун межбур еткен телеуге". Ягни 300 жылкы, 18 жаксы теленген. Сез енерш, акындык енерд! осыншама бшк курмет туту б!зД1Н елдепдей кай халыктын тарихында бар екен? „Артык айтсам кеше жатар жасаган, Аталы сез, айшыкты жыр, есем ен. Казак уидн кымбат есге кураннан. Акындыктан кур калмайды босагам.” Бу да ултгык мактаныш сез!мж маздататын куш-куаты бар шумак. Байкасак, уш еленнщ yuieyi oipiH - 61 pi толыктырып) елдш атты аскактата кетерш турганы аян. Рас, елен - жырды кураннан жогарырак коя сейлеу артыктау айтылганы бупн кезге б 1рден урады. Элп еленге бояуы уксас бедерл! жырдын o ip i „ B ip flepirepre жауап'У’Суймеген журек семедГ'-!1/ Bip flepirep: - Феодалдык 6eciKKe ел 1 кунге Бала белеу- сумдык! -деп шуййпптк Оган акын былай деп жауап береди „Ьн де, карындас та, агай жаткан, Б1з тупл, бул б еак те Абай жаткан. Тал 6 eciK пеле болса гасырлардан, Бар казак балаларын капай баккан?!" Автордын „Кымбат кой кенермейтш кайрам есю" fleyi карапайым айтылса да, казак халкынын букш адамзаттык еркениетке коскан сЫбагалы казыналарынын тозбауына, тозбайтынына ишара жасайды, улттык мактанышты оятады. Тал беспс те талайдан 6epi умыт болган медени атрибуттарымыздын 6ipi екенгн акыннын езгелерден бурын ecKepyi де бшпрлцс деу 1 М1з жен. dpi ecxepin кана коймай, гасырлардан гасырларга карыштаган казак халкына ип кызмет кврсеткен ескмрмес б естм !зд щ абыройын айшыкты еленмен коргай 6Lnyi epi улттык намысымызды коргауы да екен! белгшк „Б^меген KeuiipiHi3 айыбымды" деп аталатын елен де жогарыда аталган катарга жататын, халыктык касиепм 1зд 1 касТерлеген туындылардын 6ipi.

Жас урпак жалгасын боп барады алга.1' /Алматы акшамы 30 I кыркуйек 1989 ж/ Элен айтарын ©3i ак айтып тур. Бу да 1зп дестурд!, жаксы I салтты кайтадан TipLrrry урдга. Акыннын ,Дайран казак ейельай" деп аталатын туындысында ■ казак кыздарына тэн ю сш к парасаттылык, ерге ер, cepire cepi, кесек I мшездшк, ашык колды уксатымдылык, ел уйткысындай естш к-бер■ oapi де жаксы жырланган. „Сен жубатсан. торыккан-Кулер той га барардай. Сен кайрасан, I корыккан-Жаудан кепн алардай" /Суймеген журек семед], 106 бет/ Жалпы казак он жактагы кызын, некелеген жарын аяулы ананы, ■ кею -ана эжеш айрыкша ардактаган халык екеш де М.Эл1мбаевтын I елп елешн окыганнан кейш де еске тусетЫ аян. Бул туынды ойынын, I идеясынын терендш не мегзейдк Казак кауымындагы кашангы аксакалдар институтынын тарих I сахнасында гана сактапып, халык урд!сшде у з ш т калуы 6 i3 re аз нуксан кел*прмегенге уксайды. ,*Аксакализм-бул феодализм калдьыгы" деп большевиктер урюткен туста акылды карттардын акыл-кенесш тындамау жш I ушырасты. Осы жагдайды езгелерден, ез ерттестерш ен ертерек I сезген М.Эл1мбаев „Аксакалдар” деп атын бадырайтыл турып арнайы елен тудырганын керемп. 0лен 1973 жылы кузде Онтуспк Казакстандагы Мактаарал совхозында жазылыпты. Туынды Енбек Epi сунгыла карт Нурмухамед Есентаевка арналган. вленнщ идеясы белпл! 6ip картка деген ыстык штипат шецбер1мен шектелмейди i3ri магнасындагы аксакалдыктын абзалдыгы мен камкоршылыгынын касиетж ашуды кездеген. Б1р1нш1цен, аксакал деген1м1з жай 6ip жасы улгайган, сакалшашы агарган адам гана емес. Казак угымындагы шынайы аксакал ез1н1н еткен улкен азам атты к жолы бар, елге cinipreH енбеп елеул1 ардагер. Ол e3i жалпы га жаксылык корсет кен жан, epi колдаушысы, насихатшысы, тамаша тел 1мгер, ер кашанда елеуметтщ акылшысы. „Б1зд1Н ауыл-бшпрлердщ ауылы, Кара акылды кариялар кауымы. Жаксылыктын Koiepicin шашбауын, Жасайды олар жамандыкпен жауыгып" деу! осынын делелждей./! том 140 бет/. Жетел! ойлы, жуйргк тици аксакалдар кен1л айтып, жубатканда „нур есед1 жас ж еардш кезшен". Аузынан акыл 3epi Теплген „шалдарымды пайгамбардай сез!нем1' деген акын сезше иланасыз.

Суцгыла карттарымыздын кашанда халык ушж кабыргасы кайыскан, жаны ашыган: еленнж туйши шумагындагы шуакты ой окырман жанына жылулык сыйлайтындай. „Сол ауылдан шыга кале a 6ip жаман, Тарылардай кен тынысты бу заман. Касиетж шайып кетер сиякты 1шер аска кул тускендей муржадан". /Эрине автордын „кен тынысты бу заман" деуч кызыл империя i идеологтарынын алдында жалтактаганы екеш бупнп куш айдан ашык | KepiHin тур. вйтпеске акыннын амалы да калмаганы гой/. Бас-аягы он eKi жол ©лен казак болмысындагы халык педагогикасы релш, аксакалдар татм ж айкын ашып бейнелеген. Келеа oip ележн де М.Эл 1мбаев халыктык едет - гурыпка арнапты, туындыны алпысыншы жылдар басында жазынты. Казак ауылынын тершде, таные не бейтаные уйде мейман боп, бас устаган жасы улкендер, уйдеп балаларга койдын кулагын устататыны белгш. Сол бала осед1, ержетед!, азамат атанады, енд1 eii бас устайды, бас мужидь „Кулак пен бас" атты еленде мынандай шын сырлы exi жол бар: „Кудай - ау, бас мужуден артык екен Баягы кулак жеуж бала болып". /I том,2426./ Кемел азаматтын юндш туган ауылынан, туган топырагынан уз1лмеу1 парыз екешн акын осылай андатады. Бу да тагылымды туынды. Ойткеш 6epi де балалык шактон басталады, айтулы азаматтыктын ак тумасы сол балалык шакта. “в з ж биГ' деген еленнж колемi 14 жол гана. „Сагынышты жылдар салып арага, Барып кайтам ауылыма апама Ел салты бар: азаматын оралган Жыгып салып аунататын далада. Сол сиякты аунатсан да езж 6iji, Агайындар, кунатсан да 03iH б1л". /1том, 2736./ Адамнын туган топырагынан ажырмауына - рухани сергекттне куе элп ырымнын тагылымдык меж зор. „Маган Дала шаны да Хош Hicri опадай. Ай кермесем сагына

Боздар ед1м ботадай." -/"Сен дегенде" 6 бет/ деген акыннын немесе лирикалык кейшкердщ казак сахарасын елшрей суйетвдне юм кудк Kejrripep?! Акын М. Отмбаевты алгашкы кадамдарынан бастап сыншылар

кауымы да, окырмандар кауымы да детальдщ акыны деп багалайтыны байкалды. MiHe бул жолы да жалгыз-ак деталь аркылы, ягни халыктык ырымды тшге тиек еггдп, гибратты идеяны квлденен тартады: „Адам, азамат туган ауылын, туган топырагын ешкашан есшен шыгармасын! „Ежелп елдщ ecKi енегеЫ, Ескермей куш бупн келед1 осы: Тай тисш, тайлак тисш такымына, Козады казекеннш делебеа". /1том, 199 бет./ Ат аркасындагы nici казак баласынын айтулы кызу куштарлы мшезш акын „Дестур" деген елещнде осыпай ернектейдк Рас сез, дел психология! Осы касиет келеЫ жолдарда да ашыла туседк ,.Аскар тау ак басына шыгам бупн: Жыгылып жолда калман жасыктарша, Далада рас болса тугандыгым" Т1рл1к, eMip -юлен шабыс, кызгын жарыс, толассыз бейге. Шан тозан кауып квпшшкт1н артында калу намыска нускан келт!редк Ендеше алга умтыл, елден оз, жулдещц жещп ал. вленнщ идеясы осы. „Жагажайдан жогарылап сатымен, Барады ене oip кари я картымен. Баяу жылжып, буындары дЁршдеп, Баспалдакгы санайды олар б1ртшдеп. Bip жас улан катар шыккан жагадан Келед! шбш соцдарында манадан. Ойлы жастык кетпедй озыл, елеуреп, Карттыктын бул кеншне келер деп". / 1том.202б./ Жастыктын, ойлы жастыктын каукарсыз 6ipaK касиетп карттыкты сыйлауы - казактын кашангы сапты болып келе жатыр, ол б 1рде узш т , бгрде жалгасып келе/ii. Ондай о иды салтты узш алмау казак баласынын умытпас парызы екенж М. Эл1мбаев ез стилшде езжше ернектеп,б1р-ак детальмен жинактай бшгеш ырзалайды. "Кеншне келер. - деп" атты елен осы бтмшде ез1Н1Н карапайым жене i3ri идеясымен окырманнын есшде капады да, ойландырады.

„Ол жылы мен бесте ед1м". - елушоп жылдарда туган елен Я екен./1том. 2166./ Кед1мп ауыл ем1ршен кшкентай гана елее. Бес I жасар ул баланы, бапдызын жездеа алгаш рет тайга мшпзш: „Ал Tiirm i тарт 6epi, Уйге карай шап! - дедь" 0лше карамай, алгаш рет ат аркасына конса да, куйгыта I женелген себи аттан кулап калып, жылайды. 0 з улынын, бес жасар I баласынын кез жасын Kepin, execi ашулы ун катады: „Еркек аттан куламас, Куласа да жыламас! Жарсан дагы басынды, “Тейт, керсетпе жасынды!"деп кайрайды ол бес жасар бебепн. ; Сен казйрдщ езшде де еркекеш, ер азаматсын! - деп тур eKeci. Кандай ер тербие! Романтикага баулу! Ежелп ерлж мектебшщ елеус1з, карапайым гана 6 ip дерга i тер1зд1. Сынга, сынакка толы мынау Tipniicre суршбей ету ете сирек. ©леннщ лирикалык KeftinKepi сезш езже де, езгеге де ] уктырарды мол тушнмен аяктайды: "0М1рде сан куладым,

Жыламауга шыдадым!" - деп туйедк Жене де „Тезе алмаймын аянга, шапкыламай коям ба?! - деп казак баласынын атам заманнан-ак максималист екенш де жолай, жол-женекей андата кетед1. Бул елбетге акындык утысы! „Улттык м1нез, тектж сипат 0 рл1ктщ басты нышаны" -деген тенденция устаган ■ : тугырнамасына 6epiK акын М.0л1мбаев поэзиясында мол KepiHic тапканы ырзалык ce3iM гана тудырмайды, айтылмыш каламгерд1 окырмандар кауымына iiu тарткыза туседх, сыйлаттырады. Каламгерлер арасында жана гатаптарын жамагат тез таратып алып KeTeTiH санаулылардын 6ipi Музафар 0л1мбаев екенше кез жетгазу оцай. Бул KicimH тел-тума туындылары гана емес, Tinii аударма ютаптары да дукен сересшде кдормеьтш де бакыт саналар ypflic дерлпегей. „Журектен аскан сандык жок, Ерл1ктен аскан салдык жок. Елд1ктен аскан кещпк жок. Еркшд 1к алмай тендж жок. Кулдыктан аскан корлык жок. Корлыктан аскан зорлык жок". /"Суймеген журек семедГ1240 бет."/

БуЛ кшнщ толрауы? ©ткен гасырлардагы казак жыраулары толгауларынан алынган узшд] ме? Эленнщ от кызуы мен уытты ойniKipi, ащы шындыгы солай деп сурак коюга epiKci3 кеашретшдей. Жок, бул Музафар Эл1м6аевтын „Шегёндш Элен акын айтыпты" деп атапатын улкен топтамасынын 6ip \3iri гана. Топтама 24 бедктен рана турады. Сексешнтш жылдар басында тебе керсеткен топтама ез тусы ушгн азаматтык, ежеттш белпс! депзердей. Тап сол туста “Еркшдк алмай тещик жок. Кулдыктан аскан корлык жок". - деу аркылы туп тура кенестж жуйеш мегзеп отырсын деп, автордын апшысын куырып. айып TaFbin, итжеккенге айдап салар айгак емес пе ед. Свйтсек, автор М. Элшбаев еткен заманда Ше-гендж Элен акын болран екен, - деп соныц атынан толгайды да, бар айтатынын сол акыннын аузынан айткызады. „Татитын 6ip урпактын ары деуге Эдшет жаршысынын 6ipeyi -де. /сонда 231 бет./ Элен акын e3i мугедек - майып болып, туган аулына жете алмай, айдалада алыста ah урып жатканын толгай келе, езшш жайа шеккен жарлы - жакыбайларга бурынгысындай арашашы бола алмаганына екшедг „Тагдырдын касарысып багуын -ай, Адымым аш карганын адымындай. Кайынньщ отка тускен кабьпгындай Eypicin арманымнын жануын-ай". /"Суймеген журек семед!" 2346/. Тэн азабын да, жан азабын да шеккен акын ез кешл-куйш осылай ернектейд]. Ягни М. Элшбаев лирикалык кейшкердщ iuiKi жан дун иес!н осылай суреттёйд[. Автор калай дегенде де ез заманы жайында езепн ертеген ойларын ернектеудщ TeTiriH тапкан ягни еткен заман акыны атынан сейлеу1 аркылы утымды тестл тапкан. Еишмге - сенщ мынау кара бояу „жарып отырганын Советт1к когам гой" -депздгрмей пеле-жала жабудын жолын бггейд>, MiHe, топтаманын екшяш узтндё: „Кеткендей салмагынан бута сынып, Шынашак кугпнеда тутамсынып. CeMipce тексгз бузау тешрецдеп, Кррада кул шашады букамсынып". /сонда.233 61. Сырт Караганда кунделнсп турмыстагы куйк1 - болмашы FaHa Kepinic сиякты: татымсыздын тайрандауы Рана сез болып отыррандай кершедь..

Ал шындап келеек, билж атаулынын бершщ туткасына отырып апган кшец б>р теказдерд1, жетес1здерд1, юешктен кур алакандарды мегзеп, акын кенесгпк курылысты сынга алган. Keneci 6ip шумакта автор iuiKi ойыньщ пердеан ысырынкырай туседк „Т^згендей салтанатты кешгн нардан, Кортыктын кудайсыну HeciH алган?! Ел кайтып eciH жияр Keyin - шскен, Есазге толып кетсе ecin жалган. "

/еонда 233 бет/ Мынау TinTi ауыр айыптау. Элен акын азамат болудын аскар бшгш акыл-ойымен топшылайтын, сол асыл азаматтыкты кез алдына

елестете алатын енерпаз екенш де байкатады: „Жамандык жасамаган ерлж емес, Жаксылык жамандыкты жатсын букгеп.

Курестш кызуынан бос калмауын Румырлык пешенеден тоскан бап>щ! Халыктын зердесшен ешпейтш i3 Жаксылык жаксылыкка коскандыгын".

/сонда 234 бет/ Топтаманыц еленшк касиет1де жогары. Соган делел аз емес „Таудагы кекппл гулш жауказыннын Усггпей, орап коям жылы еленге.." /сонда 237 бет/ Шынында, жылы елен-жыр улпс! де осындай емес пе?! „Жеткешмше жепге Жерден таяк жеп едщ Шыкканымша ещц жеттс шетше, Елден таяк жеп келемш. KeueMiH.

/сонда 234-235 бет/ Бу да-бул дуниедеп шындык болса керек. „Сыртымнан С1лтейтпндер сезден сойыл Келмейтж айыргысы кезден дойыр Жуйртм жулде алганда ауыратын бар Тау кулап ет журепн езгендей 6ip". /сонда 235 бет/ Кунинлдер кейшн жалгыз шумакпен уксайды. Мунда намысшылдык сез1М де аскак!

¥лы каламгерлер1м1'з Магжан Жумабаев, Шэкэр)м Кудайбердиев, М 1ржакып Дулатов, Ахмет Байтурсынов жене баскалар eni жазыксыздан жазыксыз окка байланып, емфден баз

кеопп, елмес шыгармалары

кырык кулыпты сандыктарда жаткан

„Тастаса егер белin туган халкынан Нагыз ерт сол акын жанын шарпыган. Сонда акымды мылтыксыз-ак атканы, Сонда акынды кылыщсыз-ак,шапканы. " /сонда 238 бет/ деп М.Эл1мбаевтын рухани кесемдер|м1здш трагедиясын канжылап отырып, каламга оралтканы окырманды ырзаласа керек! Элен акын кандай когамды армандайды? Енд1 соган уншп керелж. „Бакыты оянган елдщ Келбетш келед! керпм: Патшасы кемецгер болар Ел журты кенелген болар, KeceMi алалап белее, Керкеймес ел! де елше. Адамы мей1рбан болар Жаксылык кайырман болар. Журт пен журт ужымды болар, Кайраты кызулы болар. Тшмен yFbicap болар Дшмен туысар болар, Эк 1м1 акын-жан болар. Журтына жакындау болар Жасыгы жауынгер болар. Масылы тал1мгер болар. Карты да 6miieri болар Жасына cyftiicri болар. " /сонда 240 бет/ Ата-бабаларымыз атам замандардан ансаган Жеруйык, теп’нде, осындай-ак шыгар. Жабыла шулап, жатпай мактап журген хрущевтерд!н „куг" заманы Элен акын ансаган когамнан ЭЛ1 де кандай алые?! Автор жанама турде ойша салыстырма жасауды, арине, окырмандар ыркында калдыруы аркылы да утымды тасш тапкан. Топтаманыц финалына жакындаган тусында Tyfiin айткан азаматтык тужырымы окырманды селсок калдырмаса керек. Элен акын былай дейд1: „Жек керем Селс1з-нэрс13 суйыктарды. Жек керем Бозымдарды суйык канды.

, Жек керем Кулкын кулы кикымдарды, Арманын аталардын умытканды" /сонда, 242 бет/ Ата- бабалар арманы не ед1? Ол - бостандык, тэуелаздж, ерющик, халык бакыты! Ендеше эр казак сондай еркж кунге. егеменджке жеткенше, сапалы курескер, сарбаз-жауынгер болура тшс. Акын М.0Л1мбаев бул ултжандылардын бэрш щ i3ri парызы деген идеяны уктырады. Ендеше „Щегендж 0лен акын айтыпты" деген топтама езшщ ндеялык, эстетикалык мшдетщ орындаган туынды деу кажет. Ултгык 6ipniKKe, халыктык тутастыкка ундейтш туындылар катарынан табылар туындынын кадыр-касие-ri осындай! Автор туган халкыньщ тэуелдшк кыспагында /алi кунге дерн ягни кызыл империя жылдарында да/ киналып кун кешЩ жургенш умытпайды. Сол киямет кайымды б1рдё болмаса б1рде жана елендершде окырман есше салып, жанашырлык сез1мш астарлал жырлап отырган. Кенеспк отаршылыкты, ерине, ашыктан-ашык жаза алмайсын. Жазу yuiiH юлт табу керек. М.0Л1мбаев кейде сондай кштп аракшк болса да тапкан екен. „Естай-Хорлан" дастанында М.0Л1мбаевтын 1962 жылы: „ 0 д1лд1к кекте де жок, жерде де жок Ендеше бул ем!рге екпе де жок" /"Кешл кун!" -тандамалы 1971 ж, 33 бет/ деп батыл айтканына

куэм1з. Немесе сол дастанда тары да: „Акын орны не турмеде, не терде"- деп узшдькес1лд1 айтуы казак халкыньщ акыл-ой кесемдер1 А.Байтурсынов, М.Дулатовтарды жоктау сиякты жанамалай эсер калдырганы да факт. „Алшынбай мен Шеженщ диалогы" деп аталатын акын киялынан туган аныз 10 жолдык кана туынды. Сонда акын Шеже аузынан айтылган: „Кермеу уш1н кеп сумдыкты жердеп Загиптыгым артык па?! - деп отырмын" /1 том, 123 бет/ деген диалог бар. Туынды алпысыншы жылдарда жазылган. Автор токырау заманынын зобаландарына ишара жасап отыр. ,Жаяу Мусанын диалогы" деп аталатын жырдан: „Ер тартынса, Ел сорлайды ежелден, Неге айкастын азабынан безем мен?!" /1 том, 124 б./ деген курескерл1к pyx ne6i3iH табамыз. Автор 6ip елещнде; „Акикат келед1 адам арманы боп, Акындар айтса, айтсын жан-жалы жок!

Елше жаксы жырдыц жеткетнен Акынньщ журепнде жанганы кеп" /1 том, 137 бет/ дейдь Буркеул! шындык пердесш сыпырута батылымыз бармай жур дегенге ишара бул. ,Ливан баласы Мусинмнш мун-зары" атты елец! „Социалиста Казакстан" газетшде Израильдщ Ливанга жасалган агрессиясы тусында жарияланды. Олен сол cofbic зардабынан жараланып жарымжан болып калган жас Мусшмнщ атынан айтылады. „IIIepiM -муцым он батпан Шшдеде де тоцамын. Тумай жатып жылаткан Кел1мсекке обапым! /"Суймеген журек семед1"87 бет/ деп зарланады бала. Жетел1 окырман автор елецшде кайшылык барын ангарады. Ливан тарихына дел келмейтш деталь мынау. Ce6eoi элл ливандык бала дуниеге келгенде Израиль баскынщыларынын ягни кел1мсектердш тебес» бул елде кершген де жок ед! гой. Ендеше автордын айтып отырганы, кекейшдеп ез елшдеп, казак сахарасындагы кел1мсектер емес пе екен?! деген сурак туады. „Tycin эурё-сарсанга, Сорлап журген 6ip мен бе?! Кайда-кашан барсан да, Кайгы-каЫрет кулл! елде. ¥л айрылды атадан, Кыз айрыллы шешеден. Халкымыздын кападан, Оты мэцп вше ме?!" /сонда/ Казак окырманы елп кааретп елещй оки отырып, ез халкынын басындагы кайгы-такаретп e p iK c ii еске апады. „Кеше гана бутж ек, Кеше гана тугел ек" /сонда 85 бет/ Кунарлы, шурайлы жержен айрылып, ыгыстырылып, ез елшде азшылыкка ушыраган халык, уштен oipi апыс-жакын елдерге босып кеткен казак халкынын жебйр-жапасы ойга орал май ма жанагы „бутж ек", „тугел ек" деген т1ркестер аркылы да. Ия, солай. Егемёндщп ансау, тауелаздйстщ атар тацын жакындатуды ойлау, ойланту деген осы емес пе?! Bip елен ушж мынау идея тургысынан аз жук бола коймас. Елдшм1зге арналган елецдер сез болганда ескермей кете алмайтын 6ip туынды бар. Ол „Отандаска хат” деп аталады. Алпысыншы жылдар аягында жазылса да, кеш жарык керген / 1977ж/. Автордын айтуына Караганда бул елевд „Социалист! к Казакстан", „Лениннил жас", „Казак эдебиет!" газеттержж 6ip^e-6ipi баспаган, жариялаудан жаоканган. Ce6e6i енпме тарихи отанынан куылган, тагдыр телкепне Tycin, таксi рет тартушы кандастардын шет елдердеп кез Typnri K acipeni болмысы туралы

„Ей, отандасым, бейбагым, Жулдызынан жанылган!

Мен сен женшде ойладым, Кайысып Kerri кабыргам" /"Суймеген журек семедГ',78 бет/ Автор елешнщ бас жагында осылай деп сез катады шет елдеп отандаска. „Bip туйыктан сон 6ip туйык Жанарын талып, жанып iui, Тарта ма тупке тунгиык,

Саргайтып. e3in сагыныш?" /сонда 79 бет/ Жат жерде жаны жудеген мрштарлардын кецш кущн акын тап басып отыргандай. „Шет жерде жасау шер-куса, Бейдауа дерттей беймаза, Елшен кетш кангыса, Азамат yuiiH сол жаза". /сонда,79 бет/ Ия, жат жерде жумак жок. Жумак ез еладе гана! Жат топыракта менгшк кшмшен улсьщ-егейсщ. Автор елещн аптаптай ыстык леппен, жанашырлык жалынмен тушндейд1. „Адаскан бауырым, елге кайт! CaneMiaai желмен айт. Анандай 6epiH Keuiipriui Елге кайт, бауырым, елге кайт! Бешштен бетер жерге кайт, 03iMi3 туган торге кайт Елге кайт, бауырым, елге кайт!" /сонда,80 бет/. Ол туста - Отандастарды Отанга кайтару женшде Казакстан топырагында пенде баласы ауыз ашпаган, ол туста мынандай жанашырлык уран тастау акыннын азаматтыгына куе болар факт> ед|| Элп елен Жамбыл облысы „Енбек туы" газётшде 1977 жылы акпан айында езер басылган екен. Бупнде б!здщ шетелдердеп кандастарымыз Егемен ел атаган туган Казакстанга кеш!п келе бастаган туста да жанагы еленн1н кдщркасиет! жойылмаганы былай турсын, улттык тутастыгымызды сактауга еркез шакыратыны да айкын. „Сактык жыры Ty6ipi тозган агашты Торгай да Teyin кулатар. Bipniri тозган Алашты Кез келген Жармак жылатар

BipJiiriи ныкта: кун тупл, Айдын ©3i де нур атар. Б^рлшн ныкта: кыртулл, Бетпак далац да гул атар" /Жулдыз журналы, 1989ж № 1/ Бупнп замандастардын назйрына усынылган букш улттык сактык осындай! Алаш б !рл т н сактауды e p S ip казак азаматы езше парыз санаса, куба-куп! „Элихан Бекейхановтын сойгвгсуретш кергенде" деп аталатын елен 1991 жылы жазылып „К азак ёдебиет>" газетш де жарияланды . Сонда: „Рылыми" юлтипатын кунде ecipreH Жендетгер тандырмайды юмд1 eciHeH?! Алдымда жатыр MiHe фото сурет TycipreH Бутырканыц турмесшен. Каскиган кара куздай кайсар агам Соккыдан кажып-жасып тайсалмаган. Кезшщ маздак оты каз-калпында Тунгиык толганыста ойшан адам. Hey 6 eTi, Kaciperi, сор-кесел1 Зар заман арылмаган сол Kemeri Буйырган улесше. Ал суретте Эл ихан Бекейханов - Ел кесемН Халык кесем1 акталганнан кейшп оньщ аруагына арналган елецдердщ алгашкысы да осы туынды болып табылады. Курдел1 бейненщ 6ip кыры- кайсарлыгы kenicTi жырланган. 1990-1992 жылдарда жазылып жарияланган „О менщ аруакты бабаларым", „БУПНП казак толгауьГ атты Te6ipetoicrK отаншылдык сез1м отына толы елендер1 мен „Елджтщ eHceci" атты дастаны ^Халык кенесГ\ „Алматы акшамы" газетжде жариялануы акын Музафар Эл 1мбаевтын елдж рухты, улттык намысты жуйел! турде шабыттана жырлап келе жатканынын айгагы. Bip такырыпты осыншама арналы, осыншама ж е л т , осыншама ойлылыкпен жырлау акыннын epi табандылыгы, epi ултжандылыгы болса керек.

ЕК1НШ1 ТАРАУ ОЙЛЫ ОРАЛЫМДАР 2.1 GMipi енегелшщ - елеш де енегел! Музафар Эл1мбаев 1923 жылы 29 казанда Павлодар облысы Шарбакты ауданындагы Маралды атырабынын Кызыл агаш ауылынла туган. Музафардын экеа Айтмагамбет Эл1мбайулы -Жуман немереа Казан TOHKepiciHeH бурын Уфадагы медресе „Ралияны" 6iTipreH, Маралдыда жедитше мектеп ашып, сонда дарю берген мугал1"м. 0кеЫ Айтмагамбет пен uieiueci Зейнеп он ею перзент корген екен, солардан ею бала гана ер жетш ел катарына косылган. Болашак акын 5 жасында экеден, 13 жасында анасынан жепм калып, интернатта тэрбиеленген. Музафардын анасы Зейнеп ауыл арасында акын атанган, ауыз эдебиета нускаларын, атакты акын-жыраулардын олен-жырларын жатка кеп бшетш зерек жан екен. Анасы тогыз баласы 6 i p i H i H сонынан 6ipi шетшеп, сау калган ушеушщ кулагына юшкентай кунжен -ак Абай, Бухар жырау, Кетеш, Сакау, Кудайберген, Жаяу Муса, Естай, Майра, Иса сиякты санлактардын сулу жырларын мол куйган. Зейнептщ туган агасы Эбдрахман Тешембайулы Султанов „Айкап" журналында елен-дастандары жарияланган акын, агартушы. „Акындар ананын елднжен басталады" - деп М.0л1мбаевтын ез1 айтпакшы, онын езшщ де акындык бастауы туган анасынын беак жырында, казактын ауыз едебиетшде, Абай бастаган аруакты акындардын асыл мурасында. Ауылда жеп жылдык MeKTenri 6iTipreH сон Музафар Павлодар педагогикалык училищесше Tycin окиды /1938 ж/. Одан бурыныракта 9-10 жасында б1рд1-екш сезд1н басын курап елец уйкастырып журген шеюрттщ тырнак алдысы 15 жасында облыстык „Кызыл ту" газетшде 1939 жылы 18 маусымда жарык кередь Элен М.Горькийге арналган. Содан былай карай жас уланнын балгын жырлары, театр рецензиялары, едеби такырыпка жазган шагын макалалары газетке жарияланып турады. Кенеттен согыс бурк етёдь Пeдyчилищeнi жана 6 iT ip re H 6 i p топ студент армияга ездер1 суранып арыз жазганмен, 18-ге жасы толмаган сон ескер катарына кабылданбайды. Тек 1941 жылы желтоксанда Актебеде жана гана курылган 101 дербес улттык аткыштар брнгадасына Ж1бершед]. Онда не бары 3 ай катардагы жауынгер болып дайындыктан еткен Музафар Эл1мбаев миномет батареясында саяси жетекппнш орынбасарлыгына бектледь Арада 7 ай еткенде

батарея командир!нщ саяси кьммет жешндеп орынбасарлыгына жогарылатылады. Сол офицерлш шенде Калинин майданындагы согыс кимылдарына катысады. 1943 жылы щшдеде лейтенант М.Эл1мбаев танк училищесше ж1бер1лед1. Училищена узд1К бтрген жауынгер командир 1948 жылдын кектемше дейт турл1-турл1 кызметтер аткарады. Армия жас ж т т ушш азаматтыктын улкен мектебше айналады. Эскери сапта, майдан даласында жургсн Музафардын бригаданын „Отан уинн" газетшде, батыс майданынын „Алга”, “Жауга карсы" газетшде „Социалист Казакстан", Павлодар облыстык „Кызыл ту" газетшде согыс такырыбына жазган жырлары ара-тура басылып турады. Сол жырлардын аркасында 1948 жылы кектемде жас акын Музафар @л1мбаев Казакстан уюмет орындарынын сурауымен эскерден елге кайтады. 1948 жылдан 1956 жЫлга дешн ол „Пионер” журналында поэзия бел1мш баскарады. 1956-1958 Жылдар арасында ,Дазак эдебиетГ' газетшде эуеш керкем адебиет бел1м1 MeHrepyiuici, ine бас редактордыц орынбасары болып кызмет 1стейД1. 1958 жылы „Балдырган" журналы ашылганда Музафар сол басылымнын бас редакторы болып беютшедь Жаца журнал жас балдыргандардыц сушюч журналы гана болып коймай, сонымен катар казак балалар эдебиетшш жан-жакты дамуына уйткы болган орталыкка айналады. М.ЭлгМбаен- 1986 жылдын аяк шешне дейш „Балдырган"журналын баскарды. Кептеген балалар акын-жазушылары осы журналда эдебиетке келд]. КМырзалиев, Э.Дуйсенбиев, Ж.Смаков.Ж.Кэрбвзин, Н.Сералиев, Е.Отетшеуов, К-Баянбаев, Н.Айтов, б.Акыпбеков, Е.Елубаев, К-Ыдырысов, М.Тережанов, Е.Ерботин, С.Калиев, К-Толыбаев жене т.б. „Балдырган” журналынын тулектерк 1949 жылы жас акын Караганды шахтапарын 6ip айдай аралап, кёншщёрмен кецес курады. Соныц аркасында М.©лгмбаев 6ip цикл елецдер жазып „Эдебиет жэне искусство" журналына бастырады. /1950 ж/. „Караганды жырларын" калын окырмандар кауымы, сыншылар жаксы кабыллап жылы пшрлер б1лд1рд1. .Литературная газета" газеп бетшде де элп цикл мактауга шгед!. Шындап келгенде, М.Эл1мбаевтын ол топтамасы буюл казак поэзиясында Магжан Жумабаевтын Кыргызстан туралы, Бешмбет Майлиннщ Мыркымбай туралы, Калижан Беккожиннщ Жезказган жырларынан кейш тертжин цикл болатын. Жас акын М.Эл1мбаевтын

тырнак алдысы „Караганды жырлары" 1952 жылы шын межанде I такырыптык жинак боп жарык кердг Алгашкы к1тап уипн бул аз табыс болмайтын, Ол KiTan женжде I А.Нуркатов, Б.Манасбаев, Ж.0м1рбеков жэне т.б. рецензиялары в республикалык баспасезде жарияланды. Алгашкы кадамдарынан бастап М.Эшмбаев елендерж шагын к 6ip сюжетке курып, ыкшам-тыгыз етт жазуга, ойлы елендер тудыруга 1 талаптанды. Казак еленж кепсездшктен, боссездшктен арылткан акын v М.Эл1мбаев деп багаласак, бул эд!лд1к болмак,. Содан 6epi автордын кырыктан астам алуан жанрлы ютаптары, > б1рнеше дурюн тандамалылары жарык кердь Автордын тандамалы ютаптары бес рет басылган „Кешл кун»" /1971/, „Бал деурен, ипрюн, балалык" /1972/, 2 томдык /1983/ шыгармалар жинагы -ею томдык /1996/ жэне „Казак балалар эдебиетГ' сериясы бойынша шыккан ©.Турманжанов тацдамалысымен 6ipre басылган ютабы /1989ж/. | Сонын >ш1нде орыс тшнде 6 ютабы, туркмен тшнде „Мен-туркмен мейманы" /1963/, кыргыз тшнде „Жылдар. Ойлар. Жырлар* / 1966ж/жарияланган. 0лендер1 38 тшге аударылган 300-дей жырларына ендер жазылган. Олардын Шиндё „Акмандайлым", „Аксункарым", ,.©зж де, ж тт, кызыксын", „Б1зде дер|гер 6ip кыз бар" жене т.б. Керкем аудармамен болашак акын улан кезшде шугылдана | бастаган екен. Сагдидын „Бостаны" мен „Гулйгганын", Петефи мен Аполлинердж, Токтагулдын тандамалы елендерж /жеке-жеке ютап куйжде/, Ю.Фучиктж „Дар алдьшдагы сез", Орбелианидш „Рибратнамасын" жене Пушкин, Лермонтов, Маяковский, Исаковский, М.Желил, Зелили, Х.Эшмжанов жене т.б. б|рсыпыра елен-жырларын казак тшнде сейлеткен. Музафар 85 журттын макал-метелдерш жинап, ана тшн| аударып 7-8 ютап шыгарды. Солардын басын косып, 6iрегей енбек „Маржан сез" атты улкен юггап шыгарды /1978ж/. Бул ютап Кытай Халык республикасында ею рет кайталанып басылды. ©зге халыктардьщ efkip ойлы, ете керкем, улттык .ёрекшщкке толы макал-метердерш ана тшмйзге жатык, тел туындымыздай туыстастырып аудару, ол ол ма, капысыз казакшалау - мацдай тердьондаган жылдар бойында идешси, бш м толыктыруды, акындык талантгы уштауды талап еткеж езжен -ез1 TyciHiKTi жейт.

Ен бастысы „Маржан сез" сиякты 6ip томдык макап-метелдер Щ кпабы аркылы М.Элгмбаевтьщ казак эдебиетше олжа салуы да, халык I

казынасын байытуы да умытылмас енбек деп карауымыз керек. Поэзия жанрымен гана шектелш, езгеге мойын бурмас I сынаржак акындар сиякты емес, М.Э/пмбаев сан кырлы каламгер. Ол I сонау I960 жылдардын б^сынан 6 epi поэзия, балалар эдебиетшш К дамуы, Tiji тазалыгы, аударма шеберлт, каламгерлер творчествосы, I халык Педагогикасы, бупйп урпак тербиеа т.б. меселелер женiHдеп | жуздеген макала, эссе, естел1ктер, зерттеулердщ авторы. „0 рнект1* сезI ортак казына" /1967/, „Калам кайраты" /1976/, „Кешл куделтнен" I /1980/, „Толкыннан толкын туады" /1992/, „Кергендер1м кеншмде" I /1992/, ,,0M ip. 0нер.0нерпаз" /1990/,"Халык-гажап тэ/имгер" /1994/. I каламгердщ сындарлы сыншылык талантын айгактаган ютаптар. Музафар Эл1мбаев каз1р Казакстаннын халык жазушысы /1994/, I „Абай" атындагы мемлекетпк сыйлыктын лауреаты /1984/, мэдениетке енбек сшфген кызметкер /1978/, Ы.Алтынсарин атындагы медальдщ Heci. Б1рнеше орДён жэне медальдармен наградталган. 2.2. Накылдын Hdpi Автордын «Накылдын терюн намасы» атты жана ютап жазып бтргеш баспасезден белгш болды. Сол ютап узшдшер1 «Казак | эдебиетЬ> /5 тамыз 1995 ж/, «Актебе» газет! /13 тамыз 1994 ж/, «Ардана» газет! /7 казан 1994 ж/, «Ана тип» /2\ нплде 1994 ж/, «Алматы акшамы» /23 кадтар 1995 ж/басылды. Онда ойлы накылдардын устел басында емес, эр килы жагдайда, эр алуан . ойламаган жерде тугандыгы баяндалады. Bip мысал: Bip туар композитор Шэмш] Калдаяковты еске алу кешше арнайы шакырып, акын Музафар Эл^мбаевка сазгердщ айтулы epinTeci ретшде теледидардан сез сейлеткен екен. Теледидарлагылар материалды монтаждаганда кыскартып, акын естелтн эфирге шыгармай койыпты. Соган кешген Музаган: - «Тфще жыртса хатынды, елген сон куртар атынды», -деген екен. Уытты epi epHeicri 6ip накыл елен осылай туган. Бгршшщен, макал мен мэтелдей емес, эр накылдын взшш туу тарихы бар. Ектшхден, накылдын авторынын аты белгш болады. Ушшнпден, накыл елен - жыр сиякты жазылмайды, ауызша шыгарылады. Б1здщ казак эдебиетшде осы кунге дешн накыл женшде арнаулы гылыми енбектер, зерттемелер тупл, кэдiмгi жеш тузу

макалалар жазылмауы е к щ ш т ак. Орыс едебиотжде де афоризм накыл жанры ал! жан - жакты зерттеле коймаганга уксайды. Бу. I тургыдан алганда, атакты галым Н.Федоренконын «Афоризм как жанр 1

словесного искусства» /Вопросы литературы» журналы 1973 ж № 91 /деген зерттемеа б1рден - 6ip бш к п 1здешс. Оныц пайымдауынша: «Афорнстика - одно из средств образно -1 речевого выражения мудрости, совокупность интелектуальных 1 изречений, отграненных в лаконичную и совершенную форму». В.Дальдын атакты сездтнде афоризм «Короткое и ясное 1 изречение, правило, основанное на опыте и рассуждении отрывочное, I но полное по себе положение». Казак энциклопедиясында: «Накыл - тушнделе тужырымдалган терен ойлы, жумыр бтмд1 енегел1сез», -дeлiнгeн /8 том,263 бет/. Ал «Казак типнщ тусщщрме сездтнде» TinTi ете келте кайрылган аныктамага кездесем1Э. «внеге, есиет ретшде айтылган атапы сез» /7 том,313 бет/. Орыс халкында «Речь без афоризма - что еда без соли» дейтш ] макал бар екен. Казакшасы «Накылсыз сез - татымсыз ас» дегенге келедь Накылдын гылыми дэл1рек 6ip аныктамасын едебиетин Г.С.Слободкиннщ «Ликтенберг и его афоризмы» деген зерттемесжен «Афоризм приобретает силу благодаря ясности оценок жизни, поведения людей, благодаря верности мысли, обощений и выразительной, лаконичной форме, в которую он облечен»;; /Г.КЛихтенберг. Афоризмы. Москва 1964 г. 175 стр/. Накылдын керкемдж, эстетнкалык болмысы жен1нде тужырып айтар болсак, накыл деген1м1з магыналы идеяныц, ойдын менерл! ернекпен, акылдын айшыкпен тогысуы. Эйпл1 адамдардыц мураларындагы накылдардын бэр1нен де ойлылык пен кестел1 керкемдж табамыз. ¥лы сез зергер! Мухтар Эуезовтыц «Сын шын болсын, шын сын болсын» деген накылы Mine осындай сырлы сипап ы. ¥лы устаздардын енегес1нен улп алып ескен акын, едебиетщ Музафар Эл1мбаевтын да накылдары жанрдын барынша керкемд1к, идеялык, мазмундык шарттарын сактайтынына куе боламыз. 1 Накылдары сонысымен кунды. 0рел1 толгау, epicrri ой, терен мазмун М.Эл1мбаетын накылдарына да тен. «Елд1кт1жырлау Epnimri шындау» «Онегел! устаз «03iM бол» демейд1, «031Ц бол» дейдЬ>

«Кол суретцп емес, кащл - суретцн» «Кудайын умыткандар кутырады» «Рухы уксастар онай уписады» «M iHreH атыннан куласан да, Елд1к салтьщнан кулама» «Баланын соткары пеленш шокпары» жене т.б. Халыктын макал - мэтелдепдей емес, адетте накылдын мазмунында, идеясында субъективп тенденция, жеке бастын ой туйш басым болады, - дейтш эдебиетцн галымдар niKipi акикаттан алшак емес. Нэрл! накылдарды ел аузына кешкен елеул» сездерд! келпре беруге ютап калем! кетермейги. М.Эл1мбаев накылдары e3i улкен акын болгандыктан адеmi еленмен ёрйдёдй Бул 6ipiHuii ерекшшп. . Еюнипден, накылдары саздылыкка, аллетерация мен ассонанска, iuiKi уйкастарга курылады. Ушгншщен, керкемдеме куралдарга каныккан метафора, тенеу канатты сазге кан куйгандай сезшедь Тертшцнден, карама - кайшылык куреамен шектеотру де акын накылдарын кер1ктенд1ре, шындык сипатын арттыра тусед!. Бесшнпден, М.Эл1мбаев канатты сездер1 халыктык калыпка ете жакын, аз саздг, терен мазмунды, шымыр тыгыз. «Саз де - тукым, 0нсе -кутым, 0лсе -жутым» дейш акын. Эр сез!, 6api де аз орнына кагылган алтын шегедей. Суырылып алынбайды. Алты сездщ 6eceyi уйкас - уйлеамдермен ажырагысыз жымдаскан екен! Сонысымен де курметп жэне 6ip кашлд1 ерекше аударатыны акыннын накылдарынын арнекп сездершщ орген ойларынын бурынгы аткендермен ажырагысыз жымдаскан екен! Ягни накылдары калын каппшпкке кымбат гибратын зepгepлiкпeн усынады. Муны кысылмай айтуга болады! Эгтен, соншама салд! саздердщ жеке ютап болып халыкка ЭЛ1усынылмай жатуы. В

2.3 Эн жане елен.

Элемге эйгш улы жазушы Эуезов Мухтар сощы «0скен аркен» В романында: «. эдем1, таза шыркау эн. ». Эсем буралып, нэзж оралып, В ж!бектей ушрШе кайырган ыр?ары матм «Акмандайлым» аш, - деп ■ жогары багалаган, суйеше ез шыгармасына коскан эн. Романда I аннщ алещйён де узщщ келл'рген. /М.0уезов, 20 томдык шыгармалар I■ жинагы, 7 том,295 бет/.

Тендеа жок гажап композитор UleMiui Калдаяковтын сазы ол. Сонау 1959 жылдан 6epi казак сахнасында талмай канат каккан эн! Академик жазушы, талгамшыл талант Рабит Мусрепов «Казак эдебиетЬ> газетшдеп колжазбасында: Музафардын «Акмандайлым» ejieni б 1рден окыганда on 1 онай жатталып капады/- деп тантЫпн таныткан тамаша эн! «Акмандайлым» сиякты эндерд1 еске алганда, эн жанрында композитордьщ рвл1 басым ба, элде акыннын ршп басым ба? - деп сурак коюдын 03i орайсыз сиякты. Екеушщ де релГ б1рдей, тен! EKeyi де м1нс1з энер танытуга парыздар. Ею енерпаз 6ipiH - 6ipi iurrefi толык терен угынып, творчестводагы тутас 6ip тулгага айналуы ттс. Егер композитор акыннын езше усынган жана елещн мынау менщ де айтсам деген кекешмдеп сез1мдей екен! - деп сезжсе гана, ал акын композитордьщ жаца эуенш менщ армандаган ашм осындай едП -деп суйсжсе гана - капысыз epi канатты эн тумакшы. «Акмайдайлым» эш осындай капысыз угыныстан, осындай творчестволык одактан туган жулдызды перзент болса керек. Мундайда эш жаксы ма, елещ жаксы ма деп сурау ойына да келмейдк MiHe ci3 айталык., акын Музафар Эл1мбаев ютабынан «Как

майса Алатаудын бектержде, гул тердж жастык шактьщ кектемжде» деп оки бастадьщыз, сол чезетте - ак Шэмил Калдаяковтын аздш кулагынызга канатты, тебрешсп, Tereypimii тегшмел! сазы куйыла бастайды. KepiciHLue, ci3 мейрамхана тер 1нде отырганынызда оркестр «Акмандайлым» вапьсж дурждете тарта жвнелд! дед (к, онда акыннын ален! /«Кэк майса Алатаудын бектержде, гул тердж жастык шактын кектемжде. »/ер1кс1зден типшзге оралады. Акын Эл1мбаев Музафар сонау 1949 жылдан бастап, талай талай талантты казак композиторларымен эн жанрында кол устаса одак курганда «Акмандайлым» енж тудыргандагыдай сан рет енер олжасына ие болганына ел ырзалыкпен карайды.

Е н д т экпм е эн элемшдеп акы нны н енбеп женшде. Катты 6ip ескертет1н жайт мынау: кашмп жай елен - жырдан repi эн - еленге сузп, бакылау, тандау I талгау, TinTi тоскауыл кеб1рек. Б1ржилден, елен бел гт oip эн сазына cepiK, сынар бола апардай куйл1, сазды, лепт1 ме, epi мазмуны манд! ме, идеясы жана ма? Екжипден, окуга гана лайыкталган елен - жырдын келемже еишм шек коя алмайды, ал эн - елен келем жагынан кыспактагы туынды. Эдетге казак эн | елевд узаса уш шумактан жене 6ip кайырмадан аспайды. Сонау жетшсшцп жылдардын басында одактык баспасезде,

8н - сергектщ cepiri,

Эн - гашыктын сырласы. Эн - енбектщ жолдасы, Эн - жауынгер колбасы. Эн - шаттыктын жорасы, Эн - талаптын олжасы.» Эдетте, б!з аз бшетш нэрсем13 жайында «кеп бигеянз» деп ойлап, сол женжде успрт nikip айтуга кулшынып туратынымыз бар. j Эн - елен саласы тещрегшде жургендер де, алыстан кадагалаушылар да бул мэселеге эркилы карайды. Эн - еленге деген кезкараста теориялык терец б ш к ангарыла бермейдь Сол себепт> мен осы мэселеге катысты ез принциптергмда тужырымдап баяндаганды жен керД1М. Поэзнялык шыгармалардын деш жазбаша тарайды, кезбен окылады. Ал, эн - елен будан езгеше дуние. Неге кез келген, Tinri кереметтей акыннын да кез келген ележ энге уйлесе кетпейдь Эн елен, б1ржш1ден, мейлшше сазды, эуещц болуы шарт. Дауыстап окыганымызда да эн т1леп турганы б 1рден ангарылсын. Екшшщен, эн - елен мейшнше тыгыз, шымыр, ыкшам болуы THic. Бостею сез.босбелеу жолдар, 'пркестердш кил ire кету! эн еленде дертпен б 1рдей. Казактын халык эн - елецдершш кеб] ею шумактан, 6 ip кайырмадан аспауы содан гой. Ушшщщен, ен - елен кептщ кекейшдеп бшк муратты, адамгерш1л]к арманды жырлауы парыз. Тертшппден, ен - еленнщ мазмуны булдырсыз - бултаксыз аньпс Kenin, енпме не жайында, юм жайында eKeHi б!рден угыныкты болуы уэзипа. Бесшшвден, эн - еленнен такырыптын жана болуын, ой сонылыгын куту!м1з, дэмету|М1з - орынды да эд 1’л талап. Ягни суреткерлш керегёндктщ Kyeci болсак екен! Эн - елен саз бен сездщ тагдыр табыстырган Кыз Ж1бек пен Телегендей сирек жарасылымдыгы. Эн - елен ез Aeyipimn керкемд|‘к куеа’ндей дэрежеге кетер]лгенде гана кунды кубылыс болып багаланады. Эн - елен - eMip cepiri, ал сер|'ктжке халык кашанда акылды, керкем, дуниеш жанына pyx 6epyuii туындыны гана алады. Эн жанрына деген камкоршылыгын халык жазушысы атагын; акын эр туста баспасез жузщде керсепп келед!. М.Эл4мбаевтын - 1987 жылы, деген

енбектерк Буларга «Халыктан аскан акын жок,» деп аталатын /1973 жылы жазылган/казактын халык эн - елендерждеп керкем д1к касиеттер жайыидагы ойлы пайымдауын косыныз/«Калам кайраты», 208 -216/. Жиып 1 Tepin келгенде эдебиет зерттеупиа Эшмбаев Музафардын тек кана эн жанрына катысты п деж стерж ж ез1 - ак 6 ip к1тап боларлык. Жэне солардын 6epi де - аскан жауапкершшкпен ой толгаган енегел1 енбектер, теориялык тужырымдар деу1м1з керек. «М узафар Огнмбаев шынтуайтка келеек, нагыз гылымнын адамы. Онын гылымга тэн таланты, миынын зерек кез1, аскан теадмдшп мен мулде ерщ@ёитш енбексуйпнтп, уакытынын кебж кагаз арасында, ютап , шлнде enciayi | 6 epi де онын галымдык касиетш айтып - ак турган жок па? Хадык жазушысы кернекп акын Еафу Кайырбековтьщ осылай деп агынан жарыла, afa -енбегш адал багалаганы суйсштедь /«Егемен Казакстан»,29 казан 1993окыл/. Талантгы акын М.Зинмбаев эн г елен жанрынын керкемдж табигатын зерттеуии гана емес, сонымен oipre керн-ект! практип де! Бул саладагы бш мдар акыннын татымды ецбектерж се» еткенде тагы да Р.Кайырбековтын «Сарабдал сез сардары» атты жогарыда 6 ip аталган макаласынан «Музаган осы кунп елге мэл1м казак сазгерлержж эндерж керемет кеп елен текст жазган эйгш эн жыршысынын oipi де 6 iperem. Онын акындык акын шыгармашылыгынын ен oip улкен саласы» - деген риясыз пiкiрiн еске алган абзал. Бупн де бул акыннын енмен канатганган елен - жырлары саны 2S0 - ден асады екен. Мэселе санында да емес, сапаеында. Сол эндердж дет дутм журттын ауызында, халыктын рухани cepirine айналгандыгында. Республикалык салтанатты мейрамдарда, казак от басыларындагы той - томалактарда, улкен концерттерде немесе мектептердеп жиын кештерде М.Эл 1мбаев елетне жазылган эндер айтылмай калмайтыны толассыз дэстурге гарген. «К ет л кунделтнен» атты эссе, зерттеулер ютабында пелсапалык ойга суарылган парасатты туйждер кеп: «Адамнын ауылын умытканы - бауырын умытканы, балалык шагын умытканы ана сутшш дэмж умытканы» - деген накылы - тагылымы пэрмекш туйж. Ал акын творчествосында тугаи ауылы - Маралды, Ерп'стж Керекутк oHipi улкен де курметп орын алады. Сол шогырдын да, жалпы акын творчствосыныц да шоктыктысы - “Маралды” эн - ележ. Бул эн, - асырып айткандык емес, - аса талантты композитор Эсет Бейсеуовтын асыл сез! 6ip тутаса уштаскандыктан буюл халык

шыркайтын ете сужкп енге айналды. Оны жепдеп бала да, жетшстеп ата да суйсшт шыркайды десек, жалган емес. Ен алдымен ескертерш1з, еннш елещн акын ез! алдымен жазыл, сонан сон компознторга усынган. Яг ни туындынын дуниеге келужж инициаторы акын М.Эл 1мбаев. влецнщ жулдызды болуына автор каншама уакьггын, каншама куш - Ж1герш жумсаганы 61'зге беймашм. Сонда да акын шеккен бейнет мелшерш зейнетше карап туспалдауга болады - ау дейм1з. Сонымен, еленнщ езше, поэтикалык тузиммшш езше кележк. 0лен сез! окыс басталады. Сонысымен тындарманнын ой кезш. зейщ - зердесш езше б 1рден тарта женелед!, кулак турпзедь «Кыз Хорлан кор кызындай тамсандырган» Кор кызындай болса, онда айдай ару, суйк1мд! сулу, пер1ште кыз болганы! Ендеше бшш, акын Естайга элемде жок эн шыркаттырганы да шындык! Перште кызды жырмен энге коспаганда юмд] мадактамак акын?! «Маралдым! Маралды - тер! Маралды - кел! Самалдай ен есед! карсы алдыннан» Жанынды желпи'пн Ж1бек желдей эн ессе алдыннан, ол мекен береке - кут орнаган мерекел] - думанды мекен екен гой! Терт жолдын бойында ею адамнын тагдыры, 6 ip всем ещрдш керемет келбет картинасы бар. Бул осал ма?! Жешл - желт керкемд1к салмак па!! Автор буган дей1нп елдщ ел уйренген ежелп дэстурл! калыптан алты шакырым алые конып, есемд!КТ1 бойына ciHipreH жана 6iTiM, тын тэеш тапкан. Кайырма - бес жолды, терт уйкасты Tipey еткен керкем кумбез, саясы сэулетт1 кумбез. «О , Маралдым, маралдым! Сенщ уш 1Н жаралдым. Топырагыннан нер алдым. Кез1ндейс1н сен маган Атам менен анамныц». Егер автор «мен сенщ кушаш>щда тудым, ecrriM, ер жетпм, сен ymiH енбек етем. Сен маган ыстыксьщ, кымбатсын | лесе, буюл халык бол ол елеяш кош алар ма едж. Сол селд! ойларды М-Эгамбаев ез 1нше, жанаша, эсерл! айта б 1лген. Жансыз табигатты, ежелп конысты ата - ананын Tipi кез^ндей Kepyi аркылы, калай утымды Teciji тапкан?! EkiHivi шумактагы: « 0 ссем де кушагьщнан ажырмай, Керкще кермегендей кызыгамын» деген ете ecepni ой - сез!м

тындарманды уйыта туседи сен де сол ой - сез1мге ортактаса тусеан. Саясында журш - ак сагынсан - Маралдыннын кад1р 1 кандай бжк! «Туган аулын ардактай алмаган акын тулгалы елж де мадактай алмайды» 1 деген екен М.Эл1мбаевтын ©3i сонау жетшсшип жылдарда. /«Кенш кундел1пнен»/. Ал К1НД1К каны тамган туган топырагын «Маралдым» эн § елещнде Пушкинше де емес, епнамще де емес, вз1нше ардактай алган акыннын туган Казакстанын кел!ст1ре мадактай аларына сенесщ. Жэне «Акмандайлым» жинагындагы «Туган жер», «Алматы всем астанам», «Туган елдщ ыстыгы - ай», «Сушют отан», «Жанарган дала», «Туган жер кад1рЬ>, «Баба мекен Баянауыл» эн - елендер1 баршаны ырзалаган, маддайы жарылып туган внер перзенттер1. М.Элгмбаевтын ep6 ip эн - елеш бурынгы - сонгы акындардын ешкайсысынын елендерше, TinTi ез елендерше уксамайды. Эркайсысы аты мен жана бар б т м 1мен жана epi керкем! «Шыгармашылыктыц керкемдж к и т ешкашан бгркелк! болган емес, болган да жок болмайды да.» /М.Эл 1мбаев, «Кешл Куйделтнён», эссе,зергтеулер - 52 бет/- дегт. Тепнде, эр шыгармага жана юлт согады деп ажарын ашынкырап айшыктаган дурыс шыгар! Жогарыда аты аталган атакты эн - влендергнде де, баскаларында да еркайсысы ушш жасампаз акын жаца кшт сокканын кврем13,Осы сез 1м1зд1 6ipiHeH 6ipi аскан эн - елендёр анык дэлелдейд!. Акыннын муншалык кейшкерлер1 улкен журектт, ип Tuieicri| ултжанды, отаншыл, жайсан, халкы ymiH жанын узш беруге бешл epi d3ip!

«Туган елдщ ыстыгы • ай» Энщщ кайырмасына oip кайырылайыкшы: « 0 зге жер туган жердей ме, Жанынды бундай тербей ме?! Жэннаттан артык eniaai Суймесен, журек сембей ме!» «Журек сему» - мынау метафора керемет олжа - казына дерлжтей жана сез. 0зге акындардан, бурынгылардан да, бупнплерден де тап осы TipKecri табасыз ба? Акыннын dcipece кене дуниенщ взшдей кене такырып гашыктык Ьэм суйшпеншшк жырлары ecKire жамау салгандай шдебай 61'рдене емес, - солардын Ko6i сулулыкпен, сыршылдыкпен суарылган сымбатты куймалар. Тендесаз композитор Шэмпи Кдпдаяковтьщ «Аксункарым»,

«Акмандайлым», «Суйген болсан, сагынарсын», аса талантты композитор Эсет Бейсеуовтын «Махаббат мэнп жасайлы». «Картаммайсын, жан ана», «Жулдызым», “ Наз*\ влмес ёнер иеа 0 б 1лахат Есбаевтын «Б1зд1н ауыл кыздары», ,,©3in де, жтт. кызыксын». Санай берсек, th iti кеп. Сонгы 45 жыл бойында акын М.Эл1мбаев буюл Казакстанга одан да сырт жерлерге атагы мен eHepi кен жайылган композиторлар Латиф Хамиди, Нургиса Тшендиев, Куддыс Кожам ыяров, Сыдык Мухамеджанов, Ескенд1р Хасангалиев, Бакытжан Байкадамов, Мынжасар Мангытаев, Кенжебек Кум^сбаёв, Сагат Мансуров, Борис Ерзакович, танымал енерпаздар 1лия Жаканов, 0м1рбек Байдаддаев, Капан Мусин, Садык Кер1мбаев, Рарифолла Курмангалиев, Ибрагим Нусгабаев, Жоламан Турсынбаев, Бакытжан Курмангалиев, Муратбек Жунюбеков, Cyripani Сапаргалиев, Байболат Эубеюров, Якуда Амандыков, Казбек Бексултанов, Ракпан Байконыров, Тшеутай Ыбыраев, Жалгас Назаров, Дунгебай Ботбаев, Акан Касымов. Дэнеш Ракышев, М.Иванов - Сокольский, Бакытжан Мукашев, Мубарек Салыков, Марат Каскабаев, Кунсайын Куатбаев жэне тагы баскалармен Т1Л табысып, жан - журекпен жаксы угысып, журтшылыкка жуздеген эн сыйласканы аян. Эрине, сонын 6api уакыт атты аскан сурыптаушынын сузпсшен отер шжу - маржан емеа де белгш. BipaK сол уакыт сынынан суршбей еткендершщ ез1 I ак халык казынасына косылган ем1ршен туындылар болса керек. Mi не б|здщ апдымызда «Онер» баспасынан 1984 жылы шыккан «Акмандайлым» эн - елецдер жинагы жатыр. Буган акыннын тандаулы деген 140 шакты туындысы KipreH. Эн 1 eneaaepi такырыптык ыргактык, шумактык тургыдан бай, эр элуан. Жинак “Румыр бойгы кымбат эшм”. /Отанга, туган жерге сушшпеншшк, азаматтык парыз/, «Акмандайлым, эн шыркашы» /махаббат жырлары/, «Бал дэурен бгздщ балалык» деп уш бел]мге яйктелген. Алдымен айтарымыз солардын басым Keniuiniri дербес эдеби шыГарма, кундылыгы кымбат дуниелерЛзденлш акын эн - еленге аскан байыппен карап, асыкпай узак Ьденетшш айтады. Маселен, композитор Дунгенбай Ботпаевтын дайын энше М.Эшмбаев 6ip жылдай уакыт iiuiHfle жазып, аягына эзер нукте койыпты. Энд| «Аяжан» деп акын атапты. Бул кушеншеклктщ белпа болмас, халыктын кэдёсще асатын дуниеге кадыр касиет дарыту - енер парызы екенш мойындау узак ойлантып, толассыз толгантса керек. Мундай шиырлы шыгармашылыкка итермелеген жагдай алгашкы тустарда

композиторлардын дайын музыкасына, киын - курдел1 ыргакты эндер! не елен жазу каламга кол байлау, киялга тусау болатынын айтпаса да белплк влен ттлеген эцнщ такырыбы негурлым жана, ыргак 1 епщем] негурлым киын курдел1 болган сайын акыннын согурлым кызыга тер Terin, кешлдепге кол жетюзгенш керемге. Мысалы, жогарыда атап еткен «Аяжан» эщшн тузшмш карастырсак, бпдгн элп айткан тужырымымыз езщен ез 1 делелденедг Алгашкы шумагы мен кайырмаеын к&щрелж. «Юмд] ойлап жудедщ сен?» Демецп б1ле бшеёнЖалганда тшепм, журепм сен. Багыма кез келдщ гой, Суйем деп сез бердш гой, Эп сэтте езгерд1м foh, езгердщ гой. кайырмасы: Аяжан - карындасым, Эн кемей сандугашым. (здесем, табылмасым, Ki;M ceHi сагынбасын; Кдсымнан табылгайсын. карындасым!» Непзп шумак сепз жолдан тузыген - сеиз жолдын 6epi де уйкаска курылган. Ал кайырма жет1 тармак, солардын уйкас - уйлеамаз бфде oipi жок. Мынау елен акынга елеут сын, ерекше емтихан болтаны KepiHin тур. Тагы да 6 ip мысал: атакты «Акмацдайлым» энше жауап ретшде жазылгаг ШДалдаяковтыч «Аксункарым» эншщ айырмасы мынандай: «Батырым I баяндым Ак кенш аяулым Даркан той —базарлым, аксункарым Аяла гутнд!, Умытпа yHiMfli, Bip жырла жырынды, аксункарым! Жадыра жаздай, Eni дос каздай, Жубынды жазбай; жаксы жар. Кырда да 6 ipre, Сырда да 6 ipre,

Сында да 6ipre аксункар!» Он бес жолдан кайырма! — Алгашкы уш жолы уш уйкаска суйенген, алты буыннан. YmiHiqi тармагы терт буынды. TepriHiui, беЫнии, алтыншы жолдар 6 ip iM e H 6ipi уйкаскан, алты буыннан сепзшим, тогызыншы, оныншы тармактар жогарыдагы ыргактан айныды, енд! алты буынды емес, бес буыннан б1рынгай уйкаскан уш жол. О н екшил, он ушшил, он тертшип жолдар да бес буыннан, жубын жазбай езара уйлескен уш тармак. Он 6ipiHtui, жене он 6eciHiui жолдар уш буынды жене езара уйкаскан. Кыска буынды жолдар авторды кыспакка салып - ак баккан екен. EipaK акын М.Эгнмбаевтын мынау елеш, кайырмасы ожаудан тегенге куйылган балдай тегшш тур. Тынысты да, плд1 де бегемейд!-, ерю’н! 0леннщ саздылыгы, куйлшт кереметтей ерекше:

«Жадыра жаздай, Eici дос каздай Жубынды жазбай, аксункар!» деген туйдекте неше дауысты дыбыс, epi ашык дауысты дыбыс бар? «Аксункарым» энщдепдей алуан ыргакты epi он бес жолды кайырма казактын ергы - берп эндЩ1нщ б1рде - 6ipeyiH де кездеспейпшн атап айтуымыз керек. Бул Шемпп е т н щ шарапаты. Халык жазушысы кернеюп акын Туманбай 'Молдагалиевш'н «Онын уш жузге жуык елендерше Казакстан компознторлары ен шыгарды. «Аксункарым», «Акмандайлым», «Маралдым» эндер1 халык - ананын e3i шыгарган тел туындысы болып кеткен|'не де кеп заман erri», деу! тепн емес. /«Казак едебиеп» газет! №44,22 казан, 1993 жыл/. Нагыз шындык! М.Эл1мбаев б1рьщгай дайын ендерге елен жазумен гана еуестенш тынган автор емес. Онын «Маралдым», «0 зщ де, Ж1‘пт, кызыксын», «Согыстан сонгы ен», «Bip жас казак», «Аландар туган анасы», «Кыз узату еш », «Картаймайсыц, жан ана», «Сен1н терезен», «Кара кыз», «Б1зд1ц ауыл кыздары» жене т.б. сиякты жуздеген елендерй алдымен жазылып, композиторлардьщ керкем саздар тудыруына ce6enmi болганы белгш. Акыннын eyeni жазып, содан кеищ енге айналган туындыларында б1рсыпыра поэтикалык жаналыктар бар. Мысалы, «Картаймайсын, жан ана» деп аталатын едеш ен! курылысына, тузшм1не карасак, кызык кубылыска куе боламыз. Э р шумак «Жан анам, картайдым деп, кайгы жеме. Ажары ак 6eTiMHiH тайды деме» деп келетш рефренмен басталады.

Терт шумакта да солай /эшн Осет Бейсеуов шыгарган/. Сейтсек, акын елешнж кайырмасын непзп шумактардын алдына кеинрген. Бул мже вн жанрында айтулы жаналык! Еш 6ip елде кездеспеген практика! Алтын анага деген перзентпк махаббатка айрыкша салмак беру, ерекше ектн тушру камынан туган жаналык осындай. Еабит Мусрепов «Акмандайлым» oip окыганда тез жатталады» десе, М.0Л1мбаевтын эн - елендержж кез келгешне, кез келгешне демееек те кебже осыны айтуга эбден болады. Шрнеше мысал. «Кара кыз» енждеп «Уа, кара кыз, кара кыз, Дара тугай дана кыз. Bip аулада турамыз, Eki - ак метр арамыз. Кайырмасы: Уа кара кыз, кара кыз, Б1зге де 6ip караныз» деген жолдар лапылдап тургандай еезшедП «Менщ атам I майдангер» эшндеп мына шумак кандай лепт), куши api жас баланын жаттауына кандай жежл, ынгайлы: «Отан ушш от кешкен, €)л|ммен де беттескен. Омырауын ок тескен Менщ атам - майдангер» /енш жазган Т.Ыбраев/ ЕйД1 6ipep сез Музафар ©лщбаевтьщ эн - елендер1 бейнел1 тецеуге бай, салыстырма - баламага толы кеяепш жайында. Мысалы, «Махаббат монп жасайды» анщцеп /сазын шыгарган 0 .Бейсеуов/ «Катармыз цпдде мен тамыздай, Б1здерМ1з шындык пен аныздай. Б1здерм1з таусылмас уакыттай, В1здерм!з саркылмас бакыттай», - деген сиякты текеулер квкейге кона кетедк Немесе «Terri кыз» эшндеп /эш'н шыгарган Дэнеш Ракышев/«Каскалдагын келде жур, 1лмейсш бе, каршыга?! Ест - дерп сенде жур, БдямейсГн бе, каршыга?!» - деген метафоралар халык элешндёп керкемдеме куралдарын б1рден еске Tycipepi ce3ci3. «Мен баласы даланын» эншдеп /сазын шыгарган Р.Байконыров/ «Жел тунде бес жуз койдын туе - кейшн Бес саусактай тугендейтж, тустейтш Мен -баласы даланын,

Кец далама тартып туган балам ын», - деген сиякты казакы мшезд 1, шалымдылык пен алгырлыкты деп мегзеген тустар «Я, бэрекелдП» - депзедь Акын отты сез1м мен аскар ойды косарлай еруд1 езше парыз дел санайды. «CyfiiKTi Отан» эшндеп /энш шыгарган Т.Ыбраев/ «Жастайымнан сезген ем CywiKTi Отан! езгеден Сенщ нанын дэмд1рек, Сен1н гулщ сэнд1рек. CeHiH тауын бшктеу, С е т и шерщ кушктеу» , деген сиякты тапкыр салыстырмалар тартымды, татымды, тагылымды! Корыта айтсак KepHeicri акын Музафар Эл1мбаев эн I anenaepi зстетикалык зор лэззат сыйлайтын хуснн кёркемдаЛ кымбат туындылар екен1н калын кауым кец таныган. Комакты ойлайтын, карымды толгайтын акын поэзиямызда, соныц ш ш де эн жанрында -ani калам га шкпёген, жырланбаган такырыптар бар ма, бар болса солардыц кайсысы Казакстан жагдайында еленге суранып тур - MiHe соларды аныктауга куш салады. Мэселен, М.Эл1мбаевша лайыктап ата - бабалардыц ардакты дэм1 «Ак бауырсак», баба урпак пен бала урпактын жалгастыгы, рухани кш д тнщ узшмеспп жайында «Баба еккен самырсын», романтикалык ецбек иелер1 женшде «Сал айдаушынын эш», казакта ani жок эн такпактарды /частушкаларды/бакытты кэрш к туралы «Алтын той» сиякты еишм жазып керген емес. М.Эл1мбаев езшщ 6ip макаласында ep6ip эн - елёцнщ 6ip жолы, немесе сез TipKeci, канатты сез, накыл, TinTi мэтел дёцгёйшё жеткендей шымыр болса, куба - куп! - деген? бар едь Акын осы талапты e3i принцип кып устанатыны байкалады. Эн - елецдг айшыктаганда T y 6 i куш ел аузына метел бол кешердей мэйекп ойлар, K e .uic ri кесте - жинак, 274/ EipiHiniaeH, мынау ез заманынын ерел( ойлы озыгы, философы Коркыт ата аузынан шыгатын сез деуге татитын леб|з. Екшшщен, еленнщ ойы терен: пенденщ 6epi уакытка теуедш, сонын уысынан босанбайды, - Aeyi шындык, ащы акикат. «Уакыт кегеш» деген TipKec суретп - KepimcTi жана метафора. Онын устше сол кегендеп байлаулы лак 1 екшпп метафора. EKeyi Kipire келе, курдел1 метафора - уксату - салыстырма болып шыккан. Жанагы образдылык, образды ой - автордын epi ойшылдыгына, epi сез зергерлтне айкын айгак. Осы топтаманын «Дуниеде не rapin?» деп басталатын толгауынан улы жырауларымыздыц улагатты жалгастыгын кергендей боламыз:

«Дуниеде не rapin? Жут жайлаган жер - rapin, Жат жайлаган ел - rapin,

Дерт жайлаган ер - rapin, А к шел баскан кез - Fapin, Дарымаган сез - rapin. /« Суймеген журек семедЬ> -219/ Мынау мыкты тутлген кагидада осы б1здш ез басымыздан еткен тоталитаризм заманынын да ашы шындыгы камтылган деуге болады. Астан - кестен боткадай, Шым - шытырык Дуние! Аласурган токтамай, Жын - кутырык Дуние! /«Суймеген журек семедЬ) -218/ 1985 жылы кагазга тускен еленде осы буп н п кунйн / 2003 жылдын /тыныс - тгрл т жаткан ж ок па?! Аталмыш топтама накылга 6eprici3 нерл1 шумактарга бай: «Сауга с у pan сардардан Ш у кетерер сарбаз бар. Киын кезде дагдарган Ту кетерер сарбаз бар. /сонда -218/ Топтама Коркыт ата аузынан баяндапатынын ескерсек, мунда авторлык позиция каЬарман кез карасымен кабысып тутастык тапкан ын да байкауга болады: автор туган елге жаны ашыгыш ту кетерер epjiepi барына сешм б и ш ргеж - оптимизм нышаны. М. Эл 1мбаевты керткел1 бар сеуегедей деуден аулакпыз, сонда да 1986 жылгы желтоксан жел1 ызгарында тэуелЫздж туын кетеруш1лер кептеп табылганы кандай мактаныш! «К ара теniзге карап турып». деген елен бас - аягы алты жол гана. Жагалаудын жатканымен шет1нде, Кара тешз табаныннын астында, Аягыма бас урды! - деп, лепгрме. Кылыш киып, ушып тускен бастын да, №лд1ге саналмайтын ceTi бар. Тешз суын енкей дагы, татып ал. /2том 247/ Сырт кезге жай 6ip пейзаждык туынды. Шындап келсе, философиялык ой - туши. М. Эл1мбаевтын лирикалык каЬарманы ойындагысы кеп жагдайда казак жерш басып алган отаршылдар сиякты - Халкымнын жер1н басып алсан да, ел1Н!Ц рухын бас ид1ру колдарыннан келмейд1! - деген ишараны елп алты жол айшыкты елен андатса керек. Осы астарлы ойлар 61рсыпыра елендерде 6ipiHeH -

GipiHe ауысып, арна тартады. Булбул у н а з,

Рашык д1лаз, Акын жырсыз. Онбае - ау. Тарих сырсыз, Халык тшс13, Батыр муцсыз Болмас - ау. /2том -20/ Bip сез - атау тупл, 6ip буыны да артык не кем туспеген, « теп Teric жумыр келген айналасы». Барды бар деп, жокты жок деп айтуга кешкен кен заманда акикатын ашык айтайык. Элп epi айшыкты терен магналы сепз жол сеулел1 еленш нагыз философиялык лирика деуге аскан батылдыктын Keperi жок шыгар. Жанагы елен женшде академик Турсынбек Какщшв «Сарыаарка самапы» газетшде жарияланган /1992жыл, 4 караша/ «0з ернеп бар дарын» макаласында “Кандай накыш, турмен болса да осындай поэтикалык ернеп бар, uepi мол туындылар окушы журепне жол тауып, авторы на алгыс айткызары даусыз. М узафар акындыгынын ез 1м байкаган oip сыры осындай ещрден - ep 6in, халыктык сипаты мен дестурлж ажарына эркашан бекем болады да, езгнше поэтикалык леп, ун, бояуга айналып журе 6epefli. Творчестволык колтанба деп осындайлар айтылса керек”, - деп багамдайды.

Жанагы елецшц ыргактык жене уйкастык Ti3LiiiMi де езгеше: уйкас жене епз - ею уйкас саликалы ойга айрыкша саз 6epin тур. Акын «OM ip космосына» деген шагын лирикасында /12 тармак

кана/: Тамырларым терец менщ, Суйенгетм - cyfiiicri eniM.

Каншалык мен терендем1н, Соншапык мен бшкТёмщ. Космосында жаца ем1рд1Н Эркайсымыз Гагаринб13. Эткен кунн1н, келер куннщ вркешмен агайынбыз./1 том, 18бет/ Лирикалык кей1пкер ез 1нщ рухани жене тарихи ю ндтш н кайда екешн жаксы тусшедц туган халкынын еткен^нен каншалык касиеттер тапса, ез 1нщ соншалык аскактайтынын туспалдайды. Алпысыншы жылдар ортасында акын мэнгургпкке осылай карсы шыккан екен.

Болмыстын керегарлыктын Kypeci екен гн, жары к пен тунек Kypeci 6iTicnec урдю екенш растайтын топиз жолдык туйш мынандай:

Туга б^ткен аскактык, Кулга бйтксн жаскактык Туыспайтын жат угым. Пасыктык пен улылык, Куйкинк пен ipiitiK I Жуыспайтын жат уг'ьш. Достык пенен ецтктщ BepiicriK пен бостыктын Ауылы алшак, батырым! Олендеп философиялык ой толгамда хрсстоматиялык сапа да бар. Шындыкты шымырлатып айтуы да, шашаусыз шымыр куюы да сонын айгагы. Окырманды ойга жетелер керкемд!к куат бар. «Кыскы жанбыр» деп аталатын пейзаждык елещпн взшде де акын М. Эл 1мбаев философиялык жана api гибратты ой тужырымдайды. MiHe3i осы - ау жаксынын нагыз, Жок acre кыска екпен де: Дуниет таза тапсыру - парыз Ke3eri келген кектемге - /1 том, 102 бет/ Ага урпактын бала алдындагы уазипасын кектем мен кыс образы аркылы осылай бейнелеген автор окырманды ырзалайды да! Ой келед1 басыма: 0л1м бар деп жасыма, Олш жок —с о н р ы KenipiH, Жол одан кашу га». 0м1рд!н камын ойлап кушп - nicceH, вЛ1м атты Konipre дешн арманынды гулдентш улгер. Сулулыктын кгна гой apiH сылу, Батырлыктын ел1М гой сагы сыну. Кетеред1 батырдын аруагын Туган жер топырагына каны Ыну. » /«Суймеген журек семедЬ> 94/ Туган ел тэуелспдт ymiH шэшт болу ел1м емес, - eMipaiH ж алracy ы деген идея елен бойына осылай сщген. Елд1к дастурш элсш - элсш аялай жырлау М. Эл1мбаевтын улгип ypflici болып табылады. Дананын жолы, Елден елге дешн. Шаланын жолы ,Уйден корге

деиш, /«Суймеген журек семедЬ> - 253/.

«Кулпытйсгайн жазуда» да осындай i3ri ой бар. Ел мен елд1 ерлер енер1мен, гылымымен, ерлтмен жаЛгастырады . Сенщ ойыцда сондай касиет - дарын бар ма? Окырман езше осындай сурак коймас па екен осыдан кейш. Тамшыга елен арнайан, Умытпас улы тешздк B ip r e гой / 6 a p i Алладан!/, Тутастык пенен белшеп. /« Халык конгресс!» газет!, 3 караша 1994жыл/,-деп жырлаган. Адам буккп макро дуниенщ белшеп, сондыктан да сол шеказ I шетс^з дуниенщ купиясын, тылсымын негурлым тутас калпында угынганы лэз1М. Ес1ннен Enin шыкса - есалансын, Ендеше кайтш Т1рлж кеше аларсын?! /Сонда/ У зи ш - кесщод айтылса да, утымды. KiM - ЮМД1 де сшювдирер куаты бар тужырым. Корыта айтсак, М, Эл1мбаев пелсапалык ойдын акыны, философ. Оган 6i3 жогарыда да жетерл1ктей уеждер келт1рд1к. Акыннын осындай сипаттагы «Делд1р менен дананын», “ Кешеде тур 6 y p i c i n » , « B i p метр», «Тал кеспм», «Бщктер», « B ip e y n e p кезбен K e p in журмш дейдЬ>, KiM кисын?!», " B i p кезде журт сынайтын «баласын» деп», «Адамзат кешпеген ауыр сын», « Y ндемейд1 неге анау кара тас?», «Бастай алмай дагдарсан ем i p кешш», «Белен акын фелсапапап жазды жыр», «Ошпес i3 » , «Бектердеп шым кудык», “Туе” жене тагы баскадай жырларын кез1 каракты, кецш ояу окырмандар 1здеп журш окиды деп умптенем1з. Сонау алпысыншы жылдарда «Акыл - ойды ез 1лдеген философиялык акынга да киялык» деген ойшыл акын Музафар Эл 1мбаевтын уздйс жырлары бупнп казак ой толгамыныц 6 i p K e p iH ic i i c n e r r i . 2.5 Акын жане лирикалык кейшкер. «Ардактап б1ржолата ел есшен, К1тапты суыргандай сересшен, Ce3iMe косып елде ездмд! де Уакыттын лактырар ма кемёсшен» MiHe осындай да уреюн ойлар кейде мазалайды. Керкем ой мен Kepiicri жыр тауып, кеп алдына шыгу киындап барады. /«0Mip. 0нер. 0нерпаз.» Эссе ютабы 1 339 бет/. Музафар Ол - 61/. «Енбекп, ел уопн енбек етуд! адамнын бойындагы кабшет дарынын копарта, жаркырата ашатын арена, ашык майдан деп туанетш лирикалык кeйiпкep «Ертенге енбек ету 6ip ганибет» дейдй Онын сетм г «Озш ез заманына мойындатпай, Ертен кун KiM атанар ерен батыр?!» /сонда - 61/ «TeHTiMiH жарап уакыт талгамына»деген еленде. 0Mip Т1рлш дегешмйз М. 0л1мбаев елендершдещ лирикалык кешпкер угымында халык унпн узджЫз кажырлы енбек, ЦаЬармандык ерл1К болуга тшс. «0м1рбаян капай жазылады» деген жырында осындай ой корыткан лирикалык кейшкерд1 кез1кпрем1з. /сонда 61/ Ол уннн ер азамат аяншыктамай, езш аямай туган ел1 уишн енбектену1 - парыз. «Э р ул - кызын от болып лапылдаса, Мазламаска детщ жок, Казакстан!» Лирикалык кетпкер езш Сталин заманындагыдай винтик деп санамайды, хапкымнын арка суйер азаматымын, панасымын! , деп сезшедй Элп «¥л тумайтын кунщ жок, Казакстан» деп аталатын шагын елещнде ер азамат от болып лапылдаса гана, ез парызын толык етей апады, - деген ой туйед1 автор, /сонда - 62/

М. Эл1мбаевтын: «031 н от боп жанасын, Озгелердш нурлантуга санасын. 031H кул боп каласын, ©згелердш кунартуга даласын,» - дегенше нанасын, иланасьщ. Акын мен лирикалык кeйiпкepдiн 6ip тулга уштасканын.

тогысканын сезесщ . Акыннын лирикалык кешпкер!

талдау таразысын тартып, кортынды жасауды урдгсше айналдырган. Онысы болашактын камы, езш жан - жакты жетидару камы. Мысалы: “ Ш ам ртпктен кутылдык - деп шаттандык» дейтж елецде «Кеп HdpceHi ani шала GiJieiyris» - деп екшедк Окуды б т р у м е н тынуга болмайды. «А з бш ердщ ce3i эл1 Ki6ipTiK» «Абзал устаз - MiHci3 швю'рт». Ол гумыр бойында уйренуден тиылмайды. О ку бйцшн устемелеу узшмес урд!с болганда гана - eMip ею ш ш а’з, енбек желпсп. /«Суймеген журек семедЬ> - 31/ Ендеше ондай кейшкер интеллектуал. Ж ана замандагы! ’ EKiHiui 6ip еленде /«Акикатты iздeгeн»/лиpикaлык кейшкер акикатты 1здеген жанды езш е дос санайды, ал жалгандыкты жактаган 6ip туганын да жат деп есептейдй./«Суймеген журек семедЬ> - 8/. Майдан даласында узшген телефон сымын Ticren турып жалгастырып, eKi жакты Т1лдеспрген байланысшы е р л т н суреттеген автор: «. К ерш ер ме белюм муным балалык Арага егер туесе сайтан - алалык, Д ос журекп дос журекке эркашан Сын сагатта сол солдаттай жалгасам», /1 том, 65/дейД1. Мунда да лирикалык кейшкердщ акынмен 6ip тулга болып, тогысып, 6ipirin | Kipirin кеткешн тагы да журегщмен сезгендей боласын. Адал достыкка денекер бола бшген адам ез! де достыкка бер!к екенше шубе кел'пруге ешкандай секем калмайтын сиякты. «Каруластарга хат» деген елешнде /I том 68/лирикалык кейшкер сонау канды согыста шыбын жанды шуберекке туйш, Отанды опаттан аман алып калыскандардыц 6ipi болган ын мактаныш тутады. Сейтш, езш щ ер журек сарбаз, ел корганы екешн жанамапай ацдатады. « Алга жылжы, кансырап Калмаган со ц эл 1м 1з, Bip ш ункы рга тамшылап

Bipre уйыпты канымыз» дейтш лирикалык. кейшкердщ достыгы 6epiKTiriHe окырман сенед1 де. «Каи куйыскандар» /«Суймеген журек семедЬ> - 169 бет/. «Матросовтын каруласы свйлейдЬ» деген еленде лирикалык кейшкер «КаИармандык жасалмайды буйрыкпен,

Жасалмайды уэде еткен сыйлыкпен. Ерлж кез] - ардын гана aMipi, Йржк кез! - журектердш дарыны . Тыным жок кой, шекте жок кой ерщкке, Киын жок кой, киын жок кой елдшке!» - деп туйгенi кешлден шыгады /сонда - 168 - 169 бет/. Расында «Журектер дарыны» жене «Киын жок кой елджке» сиякты eKi TipKec жана сез, жаркын ойлар Kenri ырзалайды. Корытып айтсак, акын М.Эл 1мбаев лири калы к каИарманы. Окыган зиялы, интеллект Heci, ел жанды ер азамат, енбеккор, эдш кайырымды, достыкка 6epiK ата дестурш ардактагыш, жалгондыкка жаны кас, жаны таза, намысшыл адам. Акыннын лирикалык кежпкерше косыла « Адамсыз бук in елем - куыс кана. Уйде ме, соны ойлаймын жумыста да. Куысты 1зллжпен толтыруга Тартыншак болсан егер, ту устама!» - дейм1з.

2.6 Олен саздылыгы жайында» Акын шабытына канат 6iTipin келе жаткан - казактын елдт мен ерл!П, халык eMipi мен замандастардын ецбеп. М.Эл1мбаев лирикасынын елем; - туган халкынын ешпейтш еткен тарихы мен бупнп казактын арман | ансарын бойына бекпрген сез1мдер мен ойлар алемП Автор поэзиясынын архитектоникасы сол сез!мдер мен комплексш керкем бейнелеуге багынган. Ендеше Музафар елендерш деп уйкас жуйеа 6iTiMi мен елен саздылыгы жайында айрыкша токталу кажет. Эдебиетин Музафар Эл1мбаев «Каламнын кара жумысы» деген TipKecri эдеби - зерттеу енбектершде жш - жи1 айтады. Эдеби ыспарлык калам шеберлт бйрден буйырмайды, дереу дарымайды, жылдарды, ондаган жылдарды, букш творчестволык 6ip гумырды кажет ететшдт баршама белгш жейт емес. Автордын «Каламнын кара жумысы» деп отырганы творчестволык тэж1рибе. Олактык пен орашолактык, салактык кез кеген акыннын алгашкы адымдарында кездеседь Ол сатыдан Музафар да аттап тез дереу де арылган жок. Уйкас толымсыздыгы, сез байлам салактыгы, оралымсыздык, ойга терендеп бойламай, бетшен капку, успртпктер сиякты кемшшктер сиякты кемш1л!ктерд1 автордын алгашкы жннактарынан аз таппаймыз. Алгашкы елендершде М.Эл1мбаев та баска epiirrecrepi сиякты

кезекп уйкаска иек арткан тустары б1ркыдыру. «Караганды жырлары» циклындагы «Той» атты елешнщ тужщи шумагы мынандай: «Тост кетершк Кырмызы Келж боп кайта туспеске. Кэкенд4 кайта куйеу деп Баска 6ip тойда щшеске» /«Караганды жырлары», 35/

отырганымыздай шумактын екшии

жолдары FaHa уйкаскан ягни елен кезекп уйкаска куралган. блен 1949 жылы жазылып 1950 жылы жарияланган. Толымсыз уйкас пен елец жазу ол жылдарда акьндардыц бэрже дершк тен болатын. «Владимир Владимирович, етпе айып Рапорт 6epin турган - Этмбаев» /«Караганды жырлары», 57/ Терт буынды толымды уйкас орнына ею ак буынды толымсыз уйкасты каыагат туту каламнын ысылмагандыгынын далелi гана. dpi 6ipmuii жинакта мундай шала уйкастар аяк алып жургкяз десе де болгандай. Алайда тунгыш ютаптын езшде де, одан кешн де М.0шмбаев елендержде езге ерштестержен езгешелеу керсететж 6ip тенденция бар екен. Ол - интернационалдык терминдерд1, орыс тцинен юрген сездерд! уйкас .тузшмше к1рпз[п, бурын ушырыспаган казакша уйлесгмдер табуга тырысушылыгы жене толымды уйкастар жасайтыны. Меселен, «Караганды жолда» мысалдар: «Калып ец уназ перронда. Уялшак ед^м - ау мен де онда» /83 бет/ «Межйпске журтты жиыстыр! Шахтага Kipfli министр» /17 бет/жене «Каламызда жаналык - жалгыз такси Деме, шалым, салынды нелер жаксы уй» /23 бет/«Жазушы екеп очеркж, Десе герой, о, mipKiH» /27 бет/ Уйкас жуйесшдеп олактыктардан, селкеулiктерден, куйазд]ктен жас акын б1ртшдел арыла бастады. Елужцп жылдардын аягын ала, алпысыншы жылдардан бастап, акын М.Оламбаев елец тузшмже - саздылыгына, уйкас мшс1зд1пн.е.ыргак еркшдтне баса зер салып.зергерлi кке кол жетюзе бастаганы байкалады. Музафар 0лiмбaeвтын поэзиясын шол ганда онын творчестволык тежрибесшен туйетж 6ip жанашылдык, артыкшылык бар.

Ол елендершщ бэршде дерлш ой свдртёндей сездерд1 уйкастарга KipiKTipeTiHfliri. Бос сезд 1К пен кеп сезд1ктен казак елещй арылту, тазарту жолындагы акын куресшщ табандылыгы да уйкас жуйесшдеп укыптылыгынан да танылады. «Мэнп умытпан Майкудыкка тккен Оныншы кун - урейл1 кун кешш мен. Кутылдык - ау, жаным шошып урТккёй Алапаттай MeHipiMcis «Мешжнен», Ол жылы мен он жаста ед1м, сол сапар бле - елгенше ешпейтшдей еЫмнен» /0шпес от» - 97 б / Окырманга кенестж идеология цензурасы тиым салып айткызбайтын 1932 жылгы аштыкты андату ушш автор есюше жыл кайырудагы «меш!н» атауын едей1 уйкаска капап, киюластырып отыр. Ой eKniHi, елен идеясыньщ ciinxeMeci «мешш» атауында.. Каракумнын капастан бетер кашангы шел - даласын суреттеу кайсы акынга болсын онайга сокпас шыгар. «Шел шарлап озепмд1 талдырган ем Шалдыктым, каталатты тандыр елем» /«Суймеген журек семед1» - 23/ Мынау метафора ягни «тандыр елем» - керек бейнеш кел1ст1 тапкан - ак. Нан жабатын тандырдай ертенш жаткан дуние, элбетте, шелд1н ми кайнатып мигула етер менреул1пн, дулейл1пн деп басып I ак айткандай! Се6e6i «Тандыр элем» метафорасы уйкаска енпз1лген. «Шабыс казанairiKi, Намыс азаматт!к1» /Суймеген журек семед1», 255 Астылы - устш уйкастар туйдек туй1н1демес1н автор сезшктерден сузш алмаган болар. 3pi бул акыннын ез жазгандарына Караганда автордын ешкандай накыл c e iiH жазып шыгармаганын, ауызша айтканын ескерсек, элп уйлес!м - ундеспктердщ табиги турде, жарасымды жаратылыспен туганын ангару да киын емес. Терт сез терт уйкас! «Адамнын кулдырауы Ажалдын шынырауы» /сонда. 273/ Бу да астылы - устш уйкастар шогыры екен. Кейб1реулёр уш буынды немесе терт буынды уйкастын ез!н де эл« кунге дейт жендеп ундеспре алмай журсе, 1'зденпш акын М.Эл1мбаев елен жолдарын тутасымен куйл1л1кке, саздылыкка

белейтшш жогарыда келт1рген exi мысалдан - ак байкауга воден болады. «Шабыс казанатпю» жене «намыс азаматпю» - терендеу уцшсек бул ез1 жет1 буынды уйкастар болып шыгады. Кейде автордын сепз буынды тармактарды тугел уйкаска айналдырып, езара уйлеспретш де суйсшд1ред1. «Аталаспен ениллес бол, Баталаспен керш шее бол» /Батаменен ер кегерер» - бата Ki ia 6 i - 64 б/ Бул еуендшкп TinTi астылы - ycruii ем кабатты уйлеамдер деп караган жен. 0м1ршде достарын куйшбесш, 0л1мше душпанын суйшбемн!» /Суймеген журек семедЬ> - 20/ Алты сез. Астылы - уступ алты уйкас - YЙлeciм! Эдетте осылай эдемшейшип десе, акыннын колынан келмеу> мумюн - ак. Ал мынау керкемдж идеялык муктаждыктын e3i тудырган шжу осындай! 1шю уйкастар да осында баекы уйкастар да, аяк уйкастар да осында. Булар, зрине, уздйссгз 1зденю пен удайы толганыстын жем1стер( -жаратылысынан жауЬар жырлар. «Аскактайды жангырып, Алаштын бак -талайы Абай ен/н мвнгшк Адамзаттьщ Абайы!» / “Адамзаттьщ Абайы” атты еленнен «0ркен» газет! 24 кыркуйек 1994 ж/. Мынау ассонанс e3i келш, сурангандай, каламга оралган ба дерещ. Зорлыксыз - зомбылыксыз, куштеуаз, т1земен Тшлген емес, табиги тузшген елен жолдары, epi ер жол «А» дыбысынан басталган. Ассонанстын эдем! 6ip мысалын тагы да келтсрудш артыкщылыгы болмас. «Айналасы кек орман, А к сэулеге оранган Абылайдын аланы, Ат шаптырым алабы» /Абылай аланында» атты еленнен. «Суймеген журек семед1 137/ Кыска буынды /7 буынды жыр агымындагы/еленнш oip шумагында 16 б^рдей «а» дыбысынын кайтапануы аЬурган арманды квюректщ KypciHici ангарылгандай эсер калдырады. Профессор, филология гылымыньщ докторы CepiK Негимов:

«Орнымен ундескен сездер эдеби таЩн ернек кестесше эдем] ажар, айшык косады. Ассонанс сездш интонациялык 1 музыкалык мэжн, экспрессйвгпк - эмоционалдык бояуын кушейпп ерекше елеул1 тустарды дыбыстандырып, ой - сез1мн)Н эсерлтн арттырады», - деп

керсетед!. /Эдебиет тану терминдердщ сезд1п » - 36 бет/ М.Эшмбаев та влп талаптарды катты сактайды. Ёнд! аллиттерация талабына да Музафар меттакам, укыпты. «Табытым жонар тактайлар, Терек пе, эл! квшет пе? Тартылмас жырым ак кайнар! Гандырма ертен есекке» /Казак ел1» газет! 1996 ж 13 мамыр/ Тврт жолы да терт бЗрдей «т» дыбысынан басталуы epi текстщ ншндёй «тактайлар» атауы. «Та» деген терт буын кайталануы жене «те» буыны - oopi косылып шумакка ерекше саздылык дарытканын байкаймыз. Тагы 6ip мысал: «Бакыт балынан тата алмаганнан сактасын Бабалар аузынан бата алмаганнан сактасын! /«Аныз айткан акикат» атты елен «Суймеген журек семед!» - 141/ Бабалар, балалар, бакыт, бал, бата сиякты б^рынгай «б» дыбысынан, оны айтасыз б1рынгай «ба» буынынан басталган сездер шумактагы непзп идеяны ашуга тжелей кызмет аткарып тур. Шагын келемге шалкар ой сыйгызуга талпыну - талантты акындардын 6 e p iH iH бас максаты болса керек. Сондай талапка ерте бой урган табанды кайсарлардын 6ipi Музафар Эл 1мбаев. Кейде ол жалгыз - ак жолды еленге кейде епз - ею жолга да салмакты ойлар ciuflipe апады. Жене сол сынар немесе епз жолдар дербес елендер болып шыкканына окырмандар штей ырза болады. М.Элiмбаевтын -кепшшк аузында журген елендер! сондай epi шагын терен ойлы туындылар. Мысапы: «Тун>лген кыз цыгандарша бал ашар, Бал ашкызып, байга тиген адасар» /Суймеген журек семедт 119/ Бас - аягы осы eKi жол, кос тармак. Мунда 6ip адамнын тагдыр талайы жатыр. Немесе «Дам татырса каз - катар егер тагдыр, Данышпанды «су ми» деп шенер делд1р» /сонда, 273/ Кек пен жердей алые, от пен муздай керегарлык, ею бол мыс.

1згшк пен суркайылык тагы да кос жол елецнен KepiHic тапкан. 6pi дербес шыгарма! Енд! жалгыз жол елецнен мысал кел'прешк. «Сурап алган сыйлыктыц суйюм! ж ок» /сонда, 268/ Кунды нерсе, кымбат жиНаз гана емес, TinTi мемлекетпк сыйлыкты жогары лауазымдылардыц алдына барып, жалбарынып алгандар да кездесп емес пе?! Соны автор ез ойында ернектеп, улкен менмен тушндеген. «Кортыктыц колтыгынан пана 1здеме» /сонда,266/ Ел баскарып отырып, халкына жаксылык жасай алмаган жартыкештерд1 жолыктырып, туЦьпген акыннын осындай кортынды тужырым жасауы уытты, утымды деу!м1з дурыс. «1здегенге 1нжу Lnirep» /Суймеген журек семедЬ>, - 256/ М ен д ш п , ойлылыгы e3i 6ip баска. Осында езгеше кец1п аударарлык езге сапасы бар: ол 6ip жол елец - накылдын куйлшк, саздылыгы, ундшнпУ Байкайсыз ба не бары уш сезден куралган накыл. /dpi сол уш сездщ 6api де «i» дыбысынан басталган. Ол аз ба болса уш кайталанган « i» дыбысы накылга сондай 6ip жчбектей жумсактык, баркыттай бнязылык дарытып тур. Жалгыз «з» жене сынар «ж» дыбысы болмаса, езге дауыссыз дыбыстардыц 6epi де /«д», «г», «р»/ уяц дыбыстар. Осыншама ернектшк дарыган накылды накыштау ушш акын каншама кинапды екен?» деп сурак кою да орайсыз. Табнги туысы б|рден осылай болганга уксайды. Мундагы идеянын, ойдын езшш салмактылыгы тек осы niuiiitai, осы бтмда, тек осы образды /шжу 1здеу/тшегенд1к®ен осылай куйылган болар. «Жалкауга жаксылыктын жолы жабык» /сонда, - 269/ Шапагайлар мен олактардыц ауласынан онша алыс ка ауыса алмай журген керенау - кырсаулардын кырсыгы езше тиётйпн акын жалгыз - ак жол елец - накылмен туйждеген. Онын уепне еленнж музыкалдыгы айрыкша терт б!рдей «ж» дыбысынан басталатын терт сезден бас курауы накыл керкемшгш аша тускен - ак! «Кезегщ келгенде кезен» /сонда, - 273/ «Жоспармен жауын жаумайды» /сонда, - 274/ Рас, муныц дурысырагы «жауын жоспармен жаумайды» болар efli - ay.

Tan осындай саздылыгы, ундшш мен ауендш п асып турган жолдар лирнкалык елендер шшде де, поэма-дастандар мэтжшде де жш кездесш отырады.

«Тартып келем, тагдырымнан тайынбай, Тартып келем талайлырак Ертенге» /«Суймеген журек семедт» 10 /

«Жасымнан жаксылармен жанастым да» /сонда, - 13/. 2.7 Эпитеттщ ерекш е касиеть Александр Пушкиннщ «Евгений Онегин» романында: «Душа поэзии - эпитет . Приходит страшное уменье Вверять единственному слову И это беглое мгновенье, И этот жизни всей основу» деген жолдар бары амбеге аян. Алайда кезжде, TinTi куш кешеге дешн мынау пайгамбарлык парасатка мен бермей, аттап ете 6epinni3 - ay. ©левдеп ep6ip эпитеттщ аткарар кызметш акын атаулы ездер1 де ондаган жылдар бойында кыруар тежрибе жинай келе, шеберлтн шындай келе гана багалайтын тэр1зд1. Кейде 6ip эпитет буюл 6ip еленнщ тагдырын шешед1 екен. «Булнп казак толгауы» атты туындыдан: вспесш улын егей, кызын егей, Баянсыз гумыр кыска - узын демей, Тен кшдш кесшсе де туган сетте, Жан кшдмс туган жерден узшмеген. /«Халык кедеЫ» 23 кыркуйек 1992ж/ «Ж ан» эпитет1 осы шумакка жан 6iTipin тур. Керкемд1к мандат устатып тур. От мелд1рден шайкады Кыртыстысын жайкады, «Сауыскандар сампылдаса» атты мысапдан /«Сен дегенде. » Жинак 1979ж 210 бет/ Оттын мелд4р болуы ыктимап ма? Эрине, жок. Автордын мезгеп отырганы - кэд1мп арак немесе спирт. Озбыр аяз уйкы - сойкан жуптасып /«Сен дегенде» - 21/ Бу да eni кездеспеген эпитет. KiM кепш опасыз жыл озбасына, KiM кешл алтын калам тозбасына? Зарыгып зар илеген отандасым, Сендерд1Н 6i3 туншыктык кез жасына /сонда/ Баянсыз уакыт, турлаусыз мезпл деген сиякты уйреншкш т1ркестерден бойды аулакка салып, акын М.Эл1мбаев жана TipKec тудырып, тын эпитет тапкан. Эдетте эпитетте керегарлык пен

шендеспру кеп кездеседк Николай Некрасовтын орманды ишаралаган «Зеленый шум» деген атакты TipKeci мше осындай. Эдетте, дыбыста, унде, шу - дабырда, туе бояу бола ма? деп с у pay га болар ед1 гой. Сол секшд1 М.Эл1мбаевтын «опдсыз» деген аныктаушы эпитеп женшде тек адамга гана айтылмай ма? - деп сауал коюга да ебден болады. BipaK ол буынсыз жерге пышак урумен б1рдей. Осы туындыда: \«Дуниенi кезш кеткен кайран казак Ж етеаз желге шескен жапырактай» /сонда/деген де жолдар бар. Бу да ез орнын тапкан т[ркес epi эпитет. Эпитет - поэзиядагы унемшшджтщ кайнар кезь Жалгыз сез непзп ойды апаканга салып oepin, аялатады. ¥ р да жык, обаган кез озбырлыктын, Аямас айбалтасы азгындыктын - Улыктын баласы екен Керекуде, Тебелес токылдаткан аз халыктын” . / “Курбымнын кунделт» поэмасынан 2 том 64/ d p i тонагыш, epi талагыш отаршылдын тойымсыздыгын суреттеуге «обаган кез» эпитетп мен TipKeci жетш - ак жаткандай. d p i «азгындыктын айбалтасы» деген метафора косакталып келш елп отаршылдык онбаган бейнесш кырландыра тYcipeдi. Осы дастанда: Безбуйрек, ж1б1мейтш кара тастай. Шындыкты uieprin бакты жаза баспай /2 том 65/ «Безбуйрек шындык» ягни катыгез, катал шындык тагдыр. Автордын тунгыш поэмасында осындай керкемд1к куралдар табуы талант куаттылыгынан. Эпитет - суреткердщ белгш! 6ip кубылысты, заттын жаратылыс табигатын немесе адам жан I д ш н угынуынын елшем1 болып саналады, - деген аныктаманын растыгына акын М.Эл1мбаевтын елп эпитет! дэлел бола алады. Жалпы алганда эпитет, ceiri эпитет - калам кемелдшпнщ де KepceTKimi. Ал елп эпитет Музафардьщ отыздан жана аскан к езш д е, ен алгашкы дастанындагы табысы. «Мен т у г ан уй» атты ел ещ н д еп балалык ш ак туралы: Ак бауырсак.- КаРа нан. Кайда бала заманам?! Ми аралас ец мен ryc.TipiflreH жаз, елген кыс, - /1 том/деу1нде терт б1рдей эпитет Т ^збеп нде улкен мен - мейек бар. «Ак» пен «кара» мунда жай кед1мп туе - тур емес. Молшылык пен жокшылык 6efiHeci ол! Шендестгру тэсин.

«TipijireH жаз» бен «елген кыс» сиякты метафорапы эпитеттер де заманга куэлж болып тургандай. 1лияс Ж ансупров рухына арналган «0лмес енеге» атты елендеп жалгыз жолдагы уш б 1рдей эпитеттщ аркалап турган жупн оймен елшеп кер1н13Ш1. Ок жуйрис, кулан шабыс, кыран намыс. Орыс сыншысы Лев Озеров «Мастерство и волшебство» атты ютабында /Советский писатель» Москва 1972/: «Эпитет - определение, создающее образ. Определение претендует на объективность. Эпитет же заведомо субъективен, единичен, говорит столько же о предмете или явлении, сколько и об определяющем этот предмет человеке» /382/дейдь Ескшщ epericce euiyi бар, Жананын ершеленсе ecyi бар. Кет аулак, мэстек адю, есек есеп, Келте ойлы, шолтан акыл HeciH кундар? /2 том 83/ Мынау терт эпитетпн Tepreyi де автордын кубылыска деген кезкарасын ете дел таныткан. Бул туста адам да ыстык, ауа да ыстык. Ашы тер ен бойыннан агады ыстык. Сауылдап жосылады арнасында Су шойын 6ip жарым мын граду стык. /2 том 86/ «Су шойын» буюл казак поэзиясында бурын кездеспеген кездейсоктыктай тосын эпитет, тын Tipicec. 9cipece тастан да катты, темтрден де салмакты шойынды аккан су кушнде квзге елестету тапкырлык, керкемдж олжа! Бул талассьп нерсе! «Естай - Хорлан» гашыктык дастанында бас кешпкер гашык акын - композитор Естайдыи аузына автор салган мынандай ой толгамды окимыз: Битмеймш оналам ба, зорыгам ба? Твзбестей тула бойым долы канга Хорланнан меш айыру, кеш!р, Аллам, Келмейд1 енд! сен1н колыцнан да! /«Кещл куй» тацдамалы. 1971. 5 1бет/ Окырмандар cipe буган дейш «долы кан» ете тосын курт урымтал, окыс эпитетт1 кездеспре койды ма екен?! Бук1л жан - дуниес! жарылып кетердей боп ышкынган гашыктын кейп1Н сол жалгыз - ак эпитет ел кезше елестет1п тургандай сезшед!. Сол дастанда: Осылай ете берд!, ете берд!

Тершен жаз, тумаушан кыс. жыларман куз /«Кешл куй» тандамалы. 47/ деген сиякты моншактай т1зшген эпитеттер аз емес. флген жылдар, ешкен кундер тозбепн, Жас келшшек, еске салар нарестец. /1том. 22/ Байкайсыз ба, Абайдын «Мае гут» поэмасындагы «о лген мола, туган жер Ж1бзрмейдЬ> деген улпеш еске салатын «елген жылдар, ешкен кундер» эпитеттер1 елеул1 урд!с. «Бойдак досым курсшдЬ>деген кыркыншы жылдар аягында жазылFaH елен бар. Сонда: Аяздан тоцмп мен келсем, Жаз кушагын жаятын, - делшген /1том. 15/ «Жаз кушак» TipKeci д е , «жаз» эпитет! д е - жас акыннын тел табысы. Юм журепн колына алып устады? Айтты деме албырт акын ушкары. Bine бшеен, отты тетп назбенен Сую, сену - махабаттын уставы. /1том.16 бет/ Мынау жуп - жумыр рубаидагы «отты тэгп наз» TipKeci казак поэзиясы ушш тьщ болып саналса керек! «Тае ютап» атты елец академик Элкей Маргуланга арналган, сол туындыда: Кылыш жузд1 киянат, Хан тагында кутырган. деген ею жол бар. /1том. 114/ Киыннан табылган кымбат эпитет “Кылыш жузд! киянат». Ол аз дегендей автор элп эпитетп азсынгандай жанагы киянатты метафорландарып кушейте туседк Хан тагында кылыш жузд< киянат кутырган. кутыру eTicTiri кереметтей салмак K O Tepin тур. «Баян тау» атты елендеп: Шугыла айдын - Жасыбай, Шипалысудан ширайсынЖогалтып алар асылдай Жалтактап карап кимайсын- /1том. 119/ Лирикалык каЬарманнын ce3iMiHe де, суйвспеншшпне де косыла толкисын, акыннын сез байламындагы «Шугыла айдын» деген тосын эпитет те, «жогалтып алар асылдай» сиякты шынайы тенеу де еленге айрыкша ер 6epin тур: туган топырактын тушрш суйш ал, ардакта, аяла, -д е п тургандай. «Жогалтып алар асылдай» - деуден де аса терен шЩщ астар ангарылады. Бул жерде б>з KepHeicri акыннын керкемдцк казынасындагы Kepiiori dpi жана эпитеттердщ образын гана мысалга алып, тшш тиек етпк. Ондагы максатымыз - сез зергершщ ерел1 енершщ 6 ip кырынан

таныта кету. Эйтпесе бул ез» жеке зерттеуд1, жеке талдауды кажет ететш такырып. Сыншы Лев Озеровтын дурыс niKipi бойынша: «Эпитет - это зрелость не только отдельно взятого поэта. Эпитет .- зрелость литературы.» /Лев Озеров «Мастерство и волшебство». 386./'

Казак кыздарынын кад|р - касиеть

Акындык айтыс казак халкы oHepi тарихында айрыкша багаланатын талант тарландыгы екеш эмбеге аян. Акындык айтыс ауызша гана емес, сол сиякты жазба акындар арасында да болганын бшем!з. Б1здшше, акындык айтыстын ресми емес, кезден таса ететш Typi де бар сиякты. Бул профессионал акындардын белгш 6ip такырып шенбершде 6ipi мен 6ipimH штей жарысуы, енер сыыасуы, талант бэсекеск Мундай ypflicri 6i3 акын Музафар Эл 1мбаев творчествосынан да байкаймыз. Мысалы, осы автордын «Кайран казак эйел! - ай» - деген влещ бар. Акын будан бурынгы елендершде де эйел затына жаксы суйишс бшд|ргенш бшем13. Жар - косак, акылды эйел, сымбатты кыз Жургенде жанымызда шуакты жуз. Bis кандай ажарлымыз, кер1ктнупз, Б«з кандай KYfliperriMi3, куаттымыз. /«Суймеген журек семедЬ>.105/ Ер - азаматтын эйел заты алдында ардактана аркаланатын мына елен де жаман ернектелмеген. 0йткеш болмысты 6 ip паракка тенесек, сол парактын 6ip 6eTi - эйелдер, екшпп 6eri- - еркектер. Акын сондыктан да осы тутастыкты взге 6 ip елещнде Бал шарбаттай жутарсын Лэззаты мен азабы, Махабаттын мтабын Exi журек жазады.» - деп езгеше айшыкпен жырлайды. /«Суймеген журек семедЬ>. - 108/0 Шынайы суй1спенш1л1кт1н шындап от кушагына енгенде: Жулдыз да колга конады, Бар элем нурга толады. Ушне Kipep кун ез1 Би1ктер кец>л кумбезк» /«Суймеген журек семедт - 111/ Kenicri - ак айтылган! 0йткен1: Журект^н бар киеЫ, Алдамайды HeciH. /сонда - 118/

Лайымда, апданбагандар кебейсш , адал жарлар опалылыгы узагынан болсын! - дегщ келед1 мынандай гибратты, кимас сезт м елендер окыганнан кешн. Махаббат жастын жанын жаксартады. Махаббат - жасампаз творчествонын кайнар кез!, енерпаздыктын жана ерлерше бастайтынын да акын М.Эл1мбаев каламынан тыс калдырмаГан екен: Рашык уилн кайгы не? Эр жас Мажнун атанган. Согады арнап Лешнге Bip - 6ip Тадж Махалдан. /«Суймеген журек семедк» - 121/ Казак кауымына улкен ананын, алдагы епкенш орны белек.тагылымы мен камкоры ерекше. Музафар MiHe осы ю сш к п де ескермей етпегенж керемхз: Сыйлаган кыр баласын.тау улын да, Сыйлы ёдщ бук^л казак кауымына. Жылынып мешрще кун шуакты, BapiMi3 сы ю ш ы едпс бауы рьщ а.

/«Суймеген журек семёдд» - 120/. Сонымен жогарыда аталган: «Кайран казак айел1 - ай» атты еленге келу ущГн акын жалпы айел затына ер туста сезден kepiicri бояулар 1здеп тапканын керем1з. Неге дeceцiз, бул еленжн туйждепш куш - куаты мыкты, мыгым. Казак айел! бейнесш шагын келемде - орамдауга талаптанган автор онын тулгалык сипатты кырларын а'здеген, 1’здеген де тапкан десек,асыра айткандык болмайды. «Кайран казак eйeлi - ай» елешнен: Коргансызга сиггенсе, Колын кактыц канжардын. Жазыксызга суйкенсе Жолын жаптын жанжалдыц. /«Суймеген журек семед!» - 105/. EipiHjjuiaeH, «колын кактьщ канжардын» ягни «канжардын колы деген метафора тын нерсе. Екш 1шден.екшш 1 жене терташш жолдардыц тугаса келш, жен буынды бутждей уйкас курауы кулакка куйл; саз - еуен болып еспледк «Колын кактын канжардын» жане «Жолын жаптын жанжалдын» астылы - устш! алты б]рдей уйкас зорлаусыз - тс’зеге салусыз - ак, табнги турде жарасымын тапкан.

Осынын e3i - ак елп елецшц кызулы шабыт ж ем 1С1 екенш делелдейдь Казак айел! кашаннан - ак коргансыздарга пана, жазыксыздарга

арашашы болып келедк Ендеше ол халык камкоршысы. Олай болса, казак эйелш щ осы касиетжщ 03i - ак оны ш еказ сыйлаттырады, кад1рмен атандырады. E hjxi ек 1НШ1 шумакты окып керелж: Кодарлардан щшркенш, Безбей гашык сорынан, Бакыт таптык ертенш Козы Корпеш сонынан». /сонда - 105/. Кос гашыктын арасына жексурын тжен боп кадапатын еюрен омырау сок озбыр Кодарларды 03iHin к1сшк айбынымен тайкытып, тайрандатпай тастайтын сустылыгы бар Баяндар! Ондай айбындынын алдында тасырлар да, еркеюректер де аягын андап басар болар. Элкисса, epi карай сыргып, ушшцл шумакка кулак тигелж: Узшгенди жалгасан,

Тужн шие калмайды. CeHin колын еркашан Жаксылыкты жалгайды. /сонда - 106/. Агайын арасынан елдекалай кара мысык журш кетсе, ек! жактын да ебш тауып, 6 n i c T i p y r e келгенде казак эйел1 алдына жан салмайды, ол татуластырган туыстар кевдйнде есте дак, сыз калмайды. Казак эйел! кашанда жаксылыкка жаксылык жал гауды максат тутады. Бул MiHe3i де - казак 0Йeлiнiн кад^рмендшпне куе! Тертшяи шумактын кетерген ой ж уп де женил емес - салмакты: 1шке буксен шындыкты, Кетердейсщ жарылып. Кештщ талай сумдыкты, Кадам сайын кагылып. /сонда - 106/. Акикатты бупп калуга жулдызы карсы казак вйел1 шындыктын шырайын кет1рмеуд1 езш е парыз санаган. вйткеж жасырылган жалгандыктын жамандыгы б!рде болмаса б*рде кайырылып согьш, халыкты, жеке юсшерд1 кан каксатуы мумкш. Автордын «Кештщ талай сумдыкты, кадам сайын кагылып» деу?, тегшде эменгерл1ктщ елеп жэне жеарлгктщ KacipeTi болар. Ал «кадам сайын кагылып» тым есерлеу сиякты кабылданады. Cerri табылган сез байламы деуге келшюремейдь BeciHiui шумактын eHUjici де осал емес: От шырардын тартканда Ынжыгыннын жагынан. Кейб!'р сондай шактарда

Шапалагын сагынам. /сонда - 106/. ¥лы KYPMaHf азынын CiGipre айдаларда елш, >icepiH, агайьш ажынын, анасын кимай кезшс жас ipKinreHi шешесшщ мшез1 бфден ойга оралады. Ия, намысшылдык, арлылык казак эйелж айрыкшалайтын айкын мжездщ 6ipi! Эркайсымыз да анамыздьщ межр1мж де, шуакты кезш де, оны айтасыз, б1здщ «бузык кылыгымызга ызасы келгендел» шапалагын да ацсайтынымыз рас кой! Акын жагымды кырларымен катар, казак эйелшщ кейде баскадай да кылыгы болатынын да бупп калмаган: Арбай салгьщ келсе егер, Бурсан баска сьщайга, Кудайсынган ер сенер, Секем ал мае былай да. /сонда -106/. Аскан акылмен, ол - ол ма, TinTi айласымен де баурауга ниеттенсе, о да колынан келген казак эйелшщ. Кек1рен - керден, кеудесше нан шскен «нарлардын» ездер 1 де какпанды калай басканын андамай калган ту стары аз болмаган. ©реыздердщ, жетеЫздердщ колы ондайга жете бермеген. Келеа шумак та казак эйелшщ касиеттерш аша туседо: Ащы акикат, сен айтсац, Тущы боп тш yfiipep. Азды ебщмен молайтсан, Тойынады дуй1\п /сонда - 106/. Бул казак отбасындагы жаппай - жагалай растык, ущиксв урд(с деуге келетждей KopiHic. Жаманаттыц эзш жанды ауыртпастай жумсак кып жетк1зу казак эйелдерже тан мж ез, акылды дшмарлык, биязылык! Ал енд1 кол кыскалыкты бщщрмей, берекесш KenTipin, к егт дастаркан мэз1р1мен ырзалап ж)беруге казак кыздары каршадайынан уйренед1, ер I азаматынын уйде жогын да бш д 1рмейд 1, тосыннан келген кудайы конактарды дэм - тузымен ырзалап, аттандырады. Ka3ip де солай.Усыныктылык пен уксатымдылыкка бупнп отбасылары кыздарын уйретущ кунде кунттауы кажет екенш ескере бермейтш! сезщш калып жур. Шаруага e6i жок, тис бакай мжездьпер dcipece калада туып ескен казак кыздары арасында жш - жш ушырасады. С е п з 1НШ1 шумак баганадан 6epi баяндапган каснеттерден де аскагырак, абыройлырак касиетп кастерлеп марапаттайды:

Арпалыстын устшде Акыл костын ханга да.

Бас имейсщ куигпге, Бас эмдрщщ 1 Ар гана. /сонда - 106/. XaHFa акыл - кенес коскан кеменгер ханы мдар аз болмаган, T im i жан 6epin жан алыскдн жанталас майдан ш ебш де де казак эйелдер1 жаудан 61зд1н журттын айласын асыруда керегендш таныткандары да болган.

Тактагыны да renipi тутпай жалбандамай, жагынбай Арынын айтканымен ерекет еткен казак эйелш; «Сен сейттщ» - деп еш пенде кезше ту рте алмаган. Колдан кешш куид| - кун, Жорыктарда кан кешкен. 6 з баланнын юндтн 03iH KetrriH алмаспен. /сонда - 106/.

Кесем хан Кенесарынын к1нд!ктес карындасы Бопайдын сарбаздыгы гана емес, сардарлыгы аньдоа айналып, бпдщ заманымызга да Жетйед) ме?! Казак дапасын гасырлар бойында каской душпандарга дес бермей, аман сактаган ата - бабалар катарында журек жуткан каншама эжелер, аналар. эпкелер, кыз - келжшектер болганын KiMсанапты?! Сен жубатсан. торыккан — Кулер тойга барардай.

Сен кайрасан, корыккан — Жаудын кепн алардай. /сонда - 106/. K acipeireH кабыргасы сеплгендд, кара жамылганды сезбен cepriTin. кеншн кетеруге де казак кызы дiлмap келедг Мысалы: итжеккенге айдалып бара жаткан Байтурсынга Ахмет Байтусыновтын экесше сэлемдесуге кeлiп, Баянауылдын Кызыл тауындагы 6ip бэйбшеящ: «Ер жттке серуен де - серуен, сергелден де I серуен, дэмщ шеттен буйырган екен, топырагын туган жерден буйырсын!» - деп тшек айтуы кандай кеменгер йсшщ! Сол сиякты елдщ e3i екеш ез1 де эйел затынан «ей, Kanip!» деген сезд! ecririci келмей, езще камшы баскан бурынгы замандарда. Ал эйел, ана, ару киын сынга тусер ж ттж е ж1гер бере ак ггщеу айтса, су жypeктiн e?i де сыр бермей ширай тускен. Дуб1рл1 де дурмекп Расырларды 6ipre OTriH Кайран казак эйел1 - ай! Кадырына KiMжетп? /сонда - 106/. Ерге ер, cepire cepi ceri3 кырлы 6ip сырлы казак эйедш эспеттеп багалай бш уге ш акы рган акынды костагын келедк

Ещи казак кыздары, казак эйелдер! ездер! де кадыр касиетж

Mcrri 6inci'H. ез басын, ар - намысын аялай кад1рлесш! - дегщ де келедь Ka3ip жокшылык пен муктаждык кыспакка алып турганын сылтау гып, киял мен кияга | Кытай мен Кореяга, Аргентина мен Африкага Kerin, турмыска шыга салып, казак халкынын тектшк корын кемпу - намысты ойлаушылык емес! Осыны кыздарымыздын Кулагина куялык. Уятына нускан келт1*ргеннщ Kecereci кегермейд1, кулкыннын кулы, комфорттын асемпазы болу - жат жерде рухани корлыкка кенуге итермелейдь.. Акын М. Элкмбаевтын «Кайран казак эйел! - ай» атты oip елеш бiздi осындай ой - толгамга жетеледь Казак эйелшщ касиетплтн жырлаган акындар аз емес. Солардьщ сыбагалысыньщ 6ipi акын Кадыр Мырзапиев. Кадырдщ «Казак айелЬ> деген елеш бар. Te3iMiimi берсе сенщ reMipre, Т^м!рДШ Де туп кетпес, KOMipre, Казак кызы, кайран казак эйелц Не кермедщ, не кермедш вм1рде?! /Кадыр Мырзалиев. «Корамсак» елендерк /Алматы. « Жалын» бас пасы. - 67/ Казак кызы кара жердщ успндеп пендеге буйырар такс1рет пен таукыметке шыдап баккан. Ондай шыдам темфге 6iTce, пвленбай жуз градус кызулык беретш кем1рге де кынбас ед 1. Кызды катар коймаса да улменен, Азамат па кад1р1щи б!лмеген, Ак жаулыкпен. орап алтын басынды Отпен Kipin, щыгып журдщ кулменен.У/сонда- 67/. Турмыстын куйю куйбевдмен тыпырлап тыным таппаган казак эйел! алтын басым кор болады демеген, уй шанырагындагы,жакын жамагайынга, бала - шагасына, куйеуше, ата - енесше аянбай кызмет керсетуге корынбаган. Ол урдютс вз борышым деп ескерген. Заман ceHi жумсаганмен кун санап, Жаманнан да ала бщцщ мьщ сабак. Жун nipin, юлем токып epHeicri, Шекпен TiKTiH, кий бастьщ, жун сабап. /сонда - 67/. Bapi де туаш кть Енбекп - йплжтщ квй деп тусшген казак эйел1 вз ушнщ де сан - салтанатын, жасаулы болуын квздеп мандай TepiH аямаган. Енбеккорлыкты ендеше казак эйелшен уйренуге керек. Казак эйеди вз ул - кыздарын сол енбеккорлыкка баулыган, шебер баулыган, баулып та келедь /€)ттен автор «Заман ceHi жумсаганмен кун санап» деген niKip коммуниспк идеология кулакка ашрген тапшылдык квзкарастын acepiHeH айтылган - ay, cipa. /.

TeyniK бойы алмайтупин жыр тыным, Тойда тыныш етп ме екен 6ip кунщ, Уйдщ гана жыртыгы емес, туыстык Достыктын да сен жамадын жыртыгын. /сонда - 67 - 68/. Агайын арасында еркашан дэнекер болуды казак кызы кашанда ез!Н§ уэзщ санаган, бупн де акылды айелдер сол дэнекерлж камында. Келеа шумак та элп идеяны терендете теб1ренедк «Кек майсада каннын буы буркырап KiciHece иес13 тулпар шуркырап, Арасында агайынньщ кектескен Кай кезде де езщ тустщ шыркырап». Казак руларын казак ру - тайпасымен угыстырган айелдер гана емес, Kepiui елдермен де т1л табыстырган сунгыла эпкелер1м1з, суы баска жеНгелерщд де болганы куменаз шындык. «Тагдыр сенш жигызбады ecinai, Тез1м сауыт таукыметтей тес1лд«. Жауга шаптын азаматтын жанында Орамалмен тартып тастап T e c i a a i » /сонда,6 8 / Жумылган жудырыктай болып ердщ касына жабысып жауга (цуйшгеН жалын ж1герл1 жас ару кезвде елестегендей болады. Eki акын да казак кызыныц каЬармандыгын суйсшспен суреттейдг «Кум астында, Су астында бар калан. Тарих б!здщ жумбагы кеп шыргалан. LUyKip дедш жаудан кешн, Койнында Аман калса он баланнан 6ip балан. /сонда,68/ Кан тапс кыркыс, жау шапкыны зардабын автор сан есни аркылы - ак санамызга куйгандай. Мына шумак тула бойынды шымырлатып, калтыратардай эсер калдырады. Алдап >1 шумакта да тарихка куэлпс бар: «Кыр казагын кырган кезде Окалы Шапан киген Букара мен Коканын, Мурагераз калмасын деп шал кырда 0 з колыннан алып бердщ токалын» /сонда,68/ Казак айелжщ букш халык камын ойлаган kieuiiriH акын деп басып 6ip-aK детальмен кескшдеген. Солтустж kepiui I орыс патшасынын озбырлыктарын айтуга.

атап етуге Кадыр акыннын сексенжип жылдар басында журеп дауаламаганына KeuiipiMMeH карауга да болгандай екен. «Келдей K o p i n махаббаттын тамшысын, Kyrin е г п н жаксылыктын жаршысын. Егер oip ай кержбесе сагындын К уйеуж нж в31 тупл, камшысын!» /сонда,68/ Суйген жарга деген юршйка'з сез 1-м, адал журек лупш ! Оган коса, озбыр замандарда дойыр камшынын да жон - аркада ойнаганын да жасырмау жен. Бул жырдын шынайылыгын кетередь «Жолын кеспес кайнаганын, аганьщ. Сен 6 ip ryni, сен 6 ip куж дананынЮтапсыз - ак Окыдыц сен ютаптай Ата - ананнын касы менен кабагын» /сонда ,68 - 69/ Ибалылык, кергендьнк, едепш ш к, алые - жакын агайыннын кошлж табу га келгенде казак келж! езж ш алдына жан сала коймас шыгар. Эттен, бул кунде бугж п кел1цдердж 6epi 61'рдей шетжен кешлден шыга берм еа, ерине, е к ж ш т . «Тыныштыкка келтпре ал май тер л т н , © гп - кегп, G rri - Kerri uiepni кун. в зд ер ж н ж бастарында Казактын Жазылмаган азабы мен ерлш!» /сонда,69 Казак ейел! еткен жылдар буюл казак тарихынын Kyerepi екенш eKi акын да елен кушагына сыйгызган. Bip такырып! Ею турш сезщу, ею баска толганые. Эр акын езшше жен. Екеу! де алга койган максатынын уддесшен шыккан. EKi еленД! де ел - журт 1’здеп журш, окитын енерл] денгейде. Ешкайсысына с е т и мынауын да селкеу бар, сенш анау тусыцда «еттеген - ай!» аяктан шалады екен дей ал май сын. К-Мырзалиев 11 буынды елещм каласа, М.Эл|’мбаев 7 буынды жыр елшемж унатыпты. Олец келемдер]' де (мрдей 1 1 шумак. Такырыггтас олендердж керкемд!к сапасын салыстыру карау аркылы окырмандардын эстетикалык талгамын тэрбиелеуге жол ашылытынын да ескерткешм1з жен. Алайда осы eKi автордын ею Ажар, Зейнеп, Сара, Шолпан, Мариям сиякты казак кыздарынын поэзиядагы бернеппн бейнелеу! ecipece езге журт окырмандары ушж танымдык epi тагылымдык меш

Золap efli. Акын Музафар Элймбаевтыц ез акындык куатын танысак, slpiптестерiмен аламан байп - жарысына косылып, узд!к жазган елен I жырлары жогарыда 613 сез еткен жалгыз туындымен шектелмейдь

2.9 Табигат тагылымы. «Табигат - тербиеип, тэрбиеип болганда тамаша тэрбиеил. вйткеш табигат - бэрш зщ н улы анамыз. Анадан аскан аяулы тербиеил бар ма?!» - дейд1 эссеист, вдебиет зерттёуип акын Музафар Эл1мбаев. /«Кешл кундел1пнен» Эссе.Зерттеулер. Алматы 1980/ Пейзаж елендердт окырманды, жас урпакты патриотизмге тербиелеуде аткарар рол! зор, кемеп мол. Жалпы аргы - 6 ep ri замандардагы поэзия тарихына кез TiKceK, назар аударсак, акын атаулынын талантын айкын да ашык ep i кен танытар аренасынын 6ipi пейзаждык елен жырлар екен. Оган мысал кеп. Казак эдебиетщде де не 6 ip тамаша табигат жырларын табар ед]'к. Табигатты тамылжыта жырлауга талаптану М.0 Л1мбзвока да тен. Бул такырыпта да онын eHepi epeniriH , 6HiKTiriH танытады. «Кансонар» Тунде жауды дал ала Ак улпа кар - ак кеб!к Кезщ тайдыр, кара да Дак туспеген пэк Kepi к! Салмак жок - ау со карда, Бар дегенщ бекердей. 0 зге тугш.сонарга Сез де батып кетердей» /Суймеген журек семедш - 55/ Казак сахарасынын гажайып суреттен де сулуырак кансонары! Кардын улпалылыгы ауанын ез1ндей жешл | егер айтылган сез салмагын кетере алмастай майда - улпа болса! Кансонардын осыдан езге сулу сурет сипаттамасын казактын гана емес, баска халыктардын акындарынан да ез 1рге кездестчрмедгк. Кыскы кардын кансорын суреттесе де еленде ызгар жок - кайта елен жанга жылу дарытады! Мже шырайлы шеберл|’к Kepmici! Бул асырып айткандык емес, e cip ec e есемпаздык та болмас. Енд| Туркменстан табигатынан 6 ip KepiHicri кен 1Л экранына Tycipin керел1к: «Тедженн1'н тунг - 73 Кайталанбастай 6 ip сэтак, 6 ip демдш капа гажайып кер]н!с, айдынныц бетшдей самал ftfi сэбидщ жузшдеи т э т а жымиыстай жанга жылы, кешлге куаныш.

0 зге лирикасы сиякты М.Эл1мбаевтын пейзаждары ыкшам, ете жинакы, шымыр б т м д 1 келедг Меселен, жогарыдагы жыр келем! сеп з - ак жол. «Сочиде кар борап тур» деген элен он eKi жолдан куралган. Шыгыс жактан бораган карды тамашалаган акын: «Кэд1мп кары - ау мынау даламыздыц, Mici бар атамыздын, данамыздын. Кары ма 6epi жорткан тунп ауылдын, Кары ма бул nici Ыцген кыргауылдын Эзге емес тек казагын TyciHe алар Кысырдын кымызынын nici де бар, Тезектщ кышкылтымын сездам бе екен Киялмен кырдын успн кезд 1М бе екем». /«Суймеген журек семедЬ> - 69/ Кэдгмп казакы мшез, казак кабылдауы! Сочиде отырып Сарыарканын карын елестету сонын айгагы. Аппак далада батып бара жаткан кущи «Баламнын ж ел ушырып алып кеткен ceкiлдi кызыл шарын колындагы», - деп сезбен сурет салу да суйаяшрмей калмайды /I том - 210/. Туган ауылынын Kepimci 6ip ракрустан гана карап акын поэтикалык вдем1 этюд жасаган: «Асыга асканында кайкан белден, Алдыннан ауыл шыгар ойпан жерден. Айна кел бозгылт тартып жатар тынык Секши кымыз куйган жайпак зерен . Бул шынында да Маралды келшщ, Кызыл агаш ауылынын акындык панорамасы. Bip айдын «М1нез1н» MiHci3 6ip ак ауыз еленге сыйгы зу акы ндарды н акы н ы ны н колы нан келет!н ш ы гар

«Наурыз» Наурызда маужырап Жылы болмас кун тепе. Келюр жолда кар жылап, Кунд1з кектем, тунде - кыс». /1 том 175 б/ «Сол лайсанды да жатыркамайсын, киырда журсен, ауылынды киыла еске туаресщ . Акын М .0Л 1мбаев окырманга жаратылыстын жаксылыгын кызыктаушы гана болма, табигатка керюне Kepi к косушы, еркен ycreymi болуын керек деген идеяны да усынады. Ka3ipri туста экологияны естен тандыра булдарщ баккан кез[м1зде табигат анага аяушылык сез1ммен караган дербес шумак мынандай.

«KiHani1 гул шешепн баскан аяк, Гулд1 мен аялаймын жастан аяп Гул бактыц ортасында етсе ип Адамнын бар eM ipi бастан аяк» /I том 175/ Музафар дл1мбаев поэзиясыныц озык улплер1 окырманды ойга шомылдырмай, киялын козгамай етпейтЫ рас факт. Э лп жалгыз шумакты окыган улан да, жер ортасына жеткен жетел1 де гул бактар - бакшалар езш ен 03i жайкалмайтынын ескере келе, dpKiM де жер уетпн жасыл орманга, хош m 'cri жупарлы гулдерге толтыруга THic деген ой туйсе керек. Акыннын пейзаждык лнрикасын окып отырганда онын 6ip nik'ipi ойга туседк «Жаратылысты жандандыру, табнгатты адамдандыру - елжандылыкка елж1рете баулудын oip ете утымды жолы. Ipi акындар ешкашанда бул ж эйтп естен шыгармаган» /«Егемен Казакстан» - 24 наурыз 1995 ж/ Демек, бш м дар акын жалац декларация гана усыныл коймай жаратылыс ягни туган ел табигаты жайында жаксы жырларды да капыц кепке мезпл - мезпл сыйлап отырады деген сез. Автордын «Баян тау», «Кыскы ауылдыц KepiHici», «Тентек езен», «К узп дала», «Тамшы», «EciK кел|‘нде», «Маралдыма махаббат», «Киыршык кар», «Кецщ мен кектем» деген керкем топтамасы, «Кун KypKipi», «Алматы кузЬ>, «Тунл Алматы», «Жанбырдан кешнп бакша», жене соцгы жылдарда балдыргандар ymiH Казакстан Kepiicri жерлер1 мен калалары жайындагы топтамасы т.б. ежелп ата мекен казак сахарасын аялап суюге гч^рбиелейпт сезсЬ.

2.10 Шендеспру. Акын Музафар Эл1мбаев - адебиет теориясына жеп к акындардыц 6ipi, поэзия табигаты компоненттерш тугелдей игеруге, колдануга ынталы. Автор колданган шендеспру тесш н щ 6ip мысалы мынандай: «Кайдан гана, кайдан гана жабыстыц. Калай гана, неге гана таныстыц! Б1ле бшсен, алшак турмын мен сенен От пен судай, кун мен тундей алыспын» /2 том - 1276/ Жаны таза пек адам мен едепЫз бузык азгын ею адамнын бейнесш 6ipme - 6ipiH карсы койып шендеспру аркылы суреттеп, автор кезге кершер бейнелер жасагаы. «Осы ма сайкал м1нез сойкан деген Ку тагдыр,кепц кетсе кай гар менен!

Тышканмен алыстырдын арыстанды Пыракты жарыстырдын байтапменен! /2 том - 212 б/ Бул еленде де акыннын колданган шендест1ру тэЫлдер1 ете утымды. «Сен мннутынды кисац маган, Мен айларымды берешн саган. Сен ак еупщй куйсац маган, Мен каймагымды берешн саган!» /1 том 173 б/ Бул шумакта да шенде кейш деген сезбен апмастырган. Ешш п шумактын е к | р ш жолында да ыргак шарты сакталынбаган. Сол себе пт i акын «жасыл»деген eKi буынды аныктагышты «жап - жасыл» деп толыктырып, уш буынды бунакка айналдырган. «Жасыл» дегеннен repi «Жасын» аныктау, айкындау, тэрпд|. Еюнш! шумактагы «Моншакты алма багымнан» деген тармакты ынгайсыз деп табады. «Моншакты алма» TipKeci кулакка жагымсыз. Жалпы «моншакты бак» деу де утымдылык сиякты. Автор енда муны «Сыршыл да сулу багымнан» деп езгертед1. Элп еленнш 1983 жылгы тандамалынын 1 томындагы енделген нускасы мынадай: Аспанда бултты ympin, От шашып жасын ойнады. Жанбырмен бакша жуынып Жанбырдан кешн жайнады. Шомылып шыгып жас ару Жап - жасыл шапан жамылган С ёйдщ .

Кайда кез алу Сыршыл да сулу багымнан! Сонымен 8 жол ёлецнщ тен жартысы e3repicKe ушыраган.

©лен кержтене ту екен. Сыр шертетш бакша ягни «Сыршыл бак» лириКалык кеюпкердщ кимас сеттерш, суж'кл суйгешмен 6ipre вткерген сагаттарын еске салатын бак. Жанбыр шайып жасыл керю ашыла'туеш сулуланган бакша кез алдьща кедедк 1954 кылы жазылган «Сол перронда турмысын» деген еленнш каншалык жацарып, жаксарганын керу ушш алгашкы нусканы «Курбыма» влендер жинагынан келнрелж /1954/ «Сол перронда турмысын Ke3i жаста кыз перроннан кеткен жок, Поезд ел» семафордан еткен жок. Жана гана кыз ершнен тиген дем Сур ж т т т ш бетшде ел! кепкен жок. Абыр - дабыр купе imi карбалас, Эл i жуктер жайгаскан жок аралас. Ж |пт ce3i кейшуушты тутшмен «Махаббатын енд1 маган арам ас. » Блокнот арасынан алынды, Кыз суреп’ жанары отты, жалынды. Терт бел1нд1 кайран сурет «махаббат» Кокыстардыц ж вш тн е салынды. Елемед! мелд1р кара кез1нд! Тенеп кетт| келецкеге ез1нД1. Еске алмады сур ш птщ - суйгешн Bip кездеп Torri назды сез1мдк Кездескенде анкау едщ ал1 жас: Деп едщ - ау «Мунын адап жаны рас». Терт жылда сен н е т ангардын, неш уктын, Сол перронда турсын ба эль карындас. Бул нускада елен каратпа сез калпында жазылса, ецделген вариантында уиннцм жакка ауыстырылганын керёшз. Сол себепп еленнщ аты да ауыстырылган: - 231/. CeHflipe ме? СешпредП Улттык мактаныш ceiiMiH оята ма? Оятады! Казак турганда колдан туспес домбыра образы c a rri табылган! Кутыдагы саркын тамшыдай Айла - амалды тауыстык. /«Суймеген журек семедЬ> - 180/. Майдан даласындагы кияметтей киын жагдайда ок жанбырынын астында калган жауынгердщ кещл куш. Автордын «Почташы болдым сол жылдары» деген жерлесжш атынан жазылган 6ip елещ бар. Сонда почташыны тенеген 6ip шумак

Журмеймш КИ13 б о к ш а o ip асы н б ай , Bipece куаныштын куэсындай. Жаманат тарататын жамагатка Bipece сум урейдщ урасындай. /«Суймеген журек семедш - 164/. Сеэс13 замана куэларыньщ, сурапыл согыс куэларынын 6ipi деп багалангарлык туынды! «Кекшетау кестесшен» циклында «Аксакалдар - казына» атты елешнде: «Аныз шертсе - шындыктай, Акикаты аныздай, Муздатады сумдыктай, Бал кытады тамыздай» деген шумак бар. Терт тармактагы терт б1рдей тегеуршд 1 тенеу суйЫншред!, кызыктырады. Букардын тустасындай, Мухтардын сырласындай аксакалдын казак кауымындагы тел1мгерл1к устаздыгын айрыкша айшыктайды бул тенеулер. Окырманды иландырар жене жас талапкерлерге творчестволык ce6i тиер деген б1рнеше мысал гана келт1рдйс. Осынын e3i де тецеудщ керкемдйс табнгатынан хабар берер. Bi3 мысалга келт 1рген тенеулер тугел1мен тыныс - тipлiгiмeн тын олж алар. Фигуранын 6 ip Typi шендеспру яки антитеза. Музафар Эл iMбае в лирикасынан мысалдар: «Туманды кундерщнен Думанды кундерщ кеп бол гай. Кел 1с п кундер1ннен Ж ем 1СТ1 кундерщ кеп болгай»

/«Суймеген журек семёдш - 2 1 6 / Сез арасында айта кетеяЩ Музафардьщ бул елеш едеттепдей аяккы уйкастарга емес, баска уйкастарга ягни жолдардын басындагы 6ipinini сездерге нег 1зделу 1 де б1зде бурын кездеспеген сонылык, жаналык Немесе . «Ауру влек салган сон Ащы flepi iuiecin» /1 Том 339/ Шендеспру акын лирикасында жанаша ясене жаксы шыраймен кершедк Коркыт куйцп аузымен.айтылган мына 6ip шендеспру ез сырын

esi алдымызга жайып - салып - ак тургандай «Тан сазымен ертелеп, Теб^ренсем, куй Terin, Ойнайды ел1К еркелеп, Жолбарыска суйкенш» . /«Суймеген журек семедЬ> - 229/ Троптын 6ip Typi - алмастыру, яки метонимия. Ол да М.Эл1мбаев еленшде бар: «Журедьау кейде Аяздар жетпей б1зге, Содан сон туралыкка беттемейм!з бе?!» /«Суймеген журек семедЬ> - 34/ Автордын Аяздар деп отырган Аяз билер] эдш билер эдй шешетш казылардын uietuiMi. Тагы 6ip мысал «Tin де - бакша кызыкты Бар ма еккен кешетщ?! BipiciH бе бузыктын Шыбык керсе кесетш?! /сонда - 38/ Кешетдегеш - ана тийне ягни эдебиетке коскан улестщ сыбаган ягни елен - жырлардын бар ма дегеш. Шыбык та - бул арада алмастыру. Фигуранын е н д т 6ip Typi - сез тастап кету, яки эллипсис. Ё)Ран мысал боларлык фактшер Музафар елендершен кеп табылады екен. «Огкен етп. ©ткен кайтып келмейдЬ> - Деме олай. ©гкен кун де тёргейдь

Жансак ойыц, шалые кадам алдыннан Шыкпай коймас, умытсан да сен мейл!» /«Суймеген журек Семед1» - 34/. Академик Зейнолла Кабдолов ездшн «Сез eHepi» атты эйщп окулыгында синтаксиспк параллелизм yjinjei ретшде акын М.Эл1'мбаевтын: «Сагындын ба, Каракум, Сарыаркадан жанбыр болып келейш.

Сагындын ба, Каракум, Жаца Туган ен I жыр болып келейш» /248/ деген шумагыи мысалга келпрш, «Булар - эр алуан синтаксист параллеллизмнщ улллерк Епздеудщ мундай турлер! де акыннын Tifli мен стилше айтарлыктай ажар беред1, ернек тегед!, нэтижесшде еленге кэд1мпдей кенеул1 куй, суйюмд! эуез бтредЬ> - деп туйед! академик. Фигуранын 6 i p T y p i - дамыту, грация. Оган М.Эл>мбаев лирикасынан мысал мынандай:

«Аяшым, ак беЫкте тербелт вс - , Румыр бойы жатпайын беапцде, Ж асыннан ж е р ш о л ы п е с , ел K epin е с ! »

/«Суймеген журек сем едт - 11/ Эпифора да М.Эл1мбаев лирикасынан 6ip талай ретге табылады: «Туманынан шанкан куш кеп Дуние! Сарандыгынан дархандыгы кеп Дуние! Итппнен и л л т кеп Дуние! Кушпнен cyfiriJiiri кеп Дуние!» /«Суймеген журек сем едт - 15/ «Мшажат» атты елен пэлсапапык ойга суарылган.

2.13 Мезгеу «Мегзеу - апмастырудын 6 ip Typi - 6yTiHHiH орнына белшекгп немесе KepiciH uie, жалпынып орнына жапкыны немесе KepiciHuie колдану» /академик З.Кдбдолов/ «Кещлдш кеп ашылды, Басыннан кара булт ауып» /1 том 252/ деген жолдарда акын Музафар Эшмбаев мезгеу тэсийы колданады. «Кецшдщ кеп ашылады» e p i метафора, e p i мезгеу ягни кайгы - KacipeTTeH арылу. «Кемецгердщ колы на Су куймасам - кенпрме! Тас лактырып жолы на,

Сумилансам - кеыпрме!» - деп «Онда кёнпрме» деген елещнде жалгыз - ак деталь - колга су кую аркылы жасы улкещп сыйлау дестурш тугел уктырып, андатып тур. «Кейштеу /олицетворение/- ертурл! табигат кубылыстарын, жансыз нврселерд1 адам кейпше келтчрш, немесе калайда жан бтргендей erin суретгейтш керкемдш тест» /Академик З.Ахметов/. Акын Музафар Эл^мбаев бул тэсшге де жиi - жш кол артады. «Шын енер - кепшшктщ и л л т , Еныамнщ тежей алмас кигылыгы. ©нёрдщ карасацшы жанарына, 6л1мнщ тогытылмас канарына» /2 том 182 б/ Онер де, енерпаздар да eniMre «багынбайды», мецп жасайды, деп кортындылайды. внерге жанар 6rripin кейттеудщ icri 6ip улпсь Жансыз енерге жанар 6rripy аркылы жасапган кешпкер суретп картинасы Tipi кубылыс сиякты сезщёдь Немесе. Астан кестец боткадай, Шым - шытырык Дуние! Аласурган токтамай Жын - кутырык Дуние! /2 том 188 б/

Буюл галамды алак - жулак, ecci3 - есер «жын кутырыкка» балау кетптеудщ ете 6ip carri мысалы Шубалган шубар акшацдак, Жер бауырлайды какшандап. Ызгиды жаяу борасын, Буран да буран аксандап /сонда/ Жан б!ткендей «жаяу борасын» жанды турилкпредь Жалган айтып жубатам ба, тез дешн! Шыгады деп айта алмаймын 6api естен. 0лген жылдар, ешкен кундер тазбегщ, Жас келшшек, еске салар нэрестен /1 том 256/ «влген жылдар», «ешкен кундер» - деп акын дереказ угымдагы уакыт, мезплге жан б тр ед г Тагы 6ip жырында акын: «Тшесен сахна - куз, кун жылайды, Тшесен сахна - кыс, тунжырайды. TineceH, кещлдерге кектем туып, Сыйлайды сахнага булбул майды» /1 том 174 б/ деп внерпаздын талант кудыреттшпн керсетед1. «Кылыш жузд1 киянат Хан тап>шда кутырган Сеуле туспей сыгалап, Кыпшак куш тутылган» /1 том 153 б/ дереказ «киянат» деген угымды жандандырып, «хан тагында кутырган» деп сипаттап оган 6ip жауыздык мшез бередк «Жылдарды басып алып жамбасына Жарбиган жалгыз лашык жар басында» /1том 153 б/ деген жолдарында «лашык» кейштеу Тэеишен бейнеленген. Эйрелеу /грекше Ьурепвове/, кушейту - бейнел1 сез, ёшрде кездесетт ертурл! кубылыстарды, немесе, беягуи 6ip нэрсеш шамадан тыс асырып айту тесш . dcipeney - бейнелтн, эсерлшпн арттыру уипн колданылатын кубылтудын 6ip турЬ> | /галым Доскенов F./ Акын Музафар Элшбаев осы тэемцц ез поэзиясында жщ колданады. «Жеткпген жер тугш , шерш айга. От кылыш жаныгандай кепн жайга. dpi акын, epi батыр Кожаберген Калдырганулы есиет «Ел1м айда» / 1 том 556 / Осы шумакты «шерш айга» «от кылышты» жасын жайга жану аркылы турдешнрт, акын шыгармасынын кёркемдшн кетере туседь

Киялмен ж андары ннан журем е т т ,

Сендерге сэт хшеймш Tuiek eTin А гайы н, кеш козгалды . - А лдары ннан Кус жолын тесейшшн юлем eTin !\ том 558 б/

Бул шумакта сонгы жолдарындагы еарелеу аркылы акын езЫн ейще орал Faн отандастарына деген ниетж, ыкыласын бивдредк Кектеп кус жолын кэд1мп «ктем eTin» тесеу колдан келмес кубылыс болса да, ыстык плекп бейнелейдк «Отан жepiн ерт кушып, ©зектерге от Tycin, KeKipeicri кек кы сы п,

Окыс ecriK, бек nicin. Лап койыстык кас жауга, Таптап, уйпап тастауга Ж анган отка ш ом ы лды к,

Жауган окка кемшдш» /1 том 80 бет/ «Отка шомылдык», «окка кемицик» - бул аарелеулер аркылы акын майдан даласындагы ел1м ceyin турган канды шайкастын киындыгын, жауынгерлердщ батырлыгын танытады. «Сыйыну жыры» атты елещнде Музафар Эл1мбаёв еарелеу тэдШн; «Елий боп ыргасканда жоцгар тупл, Токтаткан топан суын сез1менен» /1 том 128 б/ деп Казыбек бидш даналыгын, шешещйгш, парасаттылыгын суреттеп керсетедк TaFbi 6ip жолында: Басканда ащы айкай Fa, жауды атойлап, Кара тас как айрылган каЬарынан». /1 том 128 б/ Кабанбай батырдын каЬармандыгын асыра, аспандата бейнелейдь Абай поэзиясына арналган «¥лы акын мен ой кушак» деген еленжде акын: «Балкыта re o ip iH T in шьщ - куздарды, Аялап даналыкпен ул кыздарды, Алашты аскактатып Абай жыры Жер тупл, жылытады жулдыздарды» /1 том 230 б/деп, эар ел еу тасглгмен Абай поэзиясынын аруактылыгын, улылыгын, тещесЫ з кубылыс екенш суреттейщ. Э арелеу тесин Музафар аганын «ТуркменHiн MiHe3i» деген еленшдс де ете утымды колданылады. • «Мактумкулы шаирлардыц шаЬындай, КуД1ретп TaHipi десен татырдай . ..

Ол "плесе кектен несер селдетш, Ол тшесе кунд! кояр батырмай» /1 том 358 б/ Табигатта болмайтын кубылысты боладыга бал ап, автор Мактумкульщъщ мерейж кетередь «Асау EpTic кулай берд] ойпанга, Кайтадан кеп кетер1лд1 кайканга Ак толкыны Айдын бетж шарпыган Бул Буктырма жана тежз шалкыган» /1 том 57 б/. Бул елецшде де акын М.Эл^мбаев табигатгын есем KepiHicTepiH, ягни EpTic езенж щ толкынын «Айдын бетж шарпыган» деп аарелеумен суреттейдк Музафар Этмбаевтын поэзиясында эЫрелеудж тагы 6ip Typi литота /гащ1редау/де и - 19/ Ие, дарындыга дауа жок: кисынын тапты, ойды суретке Tycipai! Жиырма бес жас туралы баягы атам заманнан 6epi казак поэзиясында канша елен - жыр шыгарылды екен: жене солардын селдшер!, сеулетплер1 GipiHen oipi аскан есем! Музафар дл!мбаевтын «Жиырма бес» атты елеш ез курдасы, майдандас досы Отебай Канахинге арналган. Сол туындынын алгашкы шумагын окып, ой жупртш керешкшп Жиырма бес - курык тимес нагыз асау, Дуниеге жокты бар гып, аныз жасау. Була куш буркыраган боран таскын — Tin койып дтрментасты жалгыз кашау. /1том - 245 бет/ Мумюн емест] мумюн ету деген осы! dcipece сонгы тармактагы ди!рментасты кашау ен кем легенде ею адамньщ, ейтпесе уш - терт адамныц, колынан езер келедк Жиырма бестеп жайсаннын жалгыз ез1 - ак тындырса, | м1не ci3re KyaiperriniK, мше дэрмендйн'к! Акын адам гумырынын бал деурен!н, толыскан кезен1’н осылай унамды да утымды бейнелей алган. Акын Музафар дл!мбаев казак халкынын 6ipryap композиторы, eHmici, акыны Шржан сап образына eKi рет кайрылган екен. Bipi сонау 1962 жылы «Естай - Xорлан» поэмасында: Bip'/каннан KiM асырган аруагын:

, Шыркаса, Кунге мезгеп, дауыл эшн, Берк1ндей диуананын шошандатып, Шайкалткан ак орданын шанырагын. /«Keнiл куш»Н Тандамалы - 8бет/. EraHmici арага жиырма 6ip жыл сапып, 1982 жылы: Тшмен тауды да алшы тургызатын, Сез1нен езге тупл,Кун кызатын.

Кецл!нд[ булт торласа жазатайым, Жарылкар жарыгымен жулдыз - акын. Жеткенше мына ауылдан ана ауылга Бйржан ат жалында да эн шыгарган. /«Суймеген журек семедЬ> - 141 - 142/ Сурет e3i свйлеп тур. Бейне ез! сайрап тур! Эдебиетте не киын? 0нер адамынын вр тулгасын сомдау киын. Ал поэзияда сол киыннан сескенбей шеберлж тынына канат кагу акындык алымдылыкка да, шалымдылыкка да сын. в з замандасымыз Нартай Бекежанов акынга да М. Эл1мбаев 1983 жылы елен арнаган. Аты « Сабаз Нартай самгаганда». Шабытты KyflipeTi - ай кулшыныстын, KeKiperi - уясы жыршыл кустьщ. Сырнайын кулаштап кеп тарткан кезде Косатын кунбатыс пен куншыгысты. /«Суймеген журек семедЬ> - 145/. Елмен елд! кауыштыратын, журектер мен журектерд1 жалгастыратын енерпаз осал болып па?! Бул мысал да акын М. Эл 1мбаев дарынынын элуеттинпн растайтын кэркем факп болса керек! HeHi жырласа да езшше гана керудг, езшше гана жырлауды максут тутатын байыпты акын шаны буркыраган шиырлардын шенбершен аулактап, туяк KecTi тозган epicK e жоламай. сапар шеккенд! унатады. Мынау мше жана жылгы ттлектер: Карт домбыра сайрасын жана эуенмен, Ж щ т Ж1г е р атансын, бала дэрмен! Эсем сайрар булбулдын кушканы гул, Кызыктармен узарсын кыска гумыр. /«Суймеген журек семеда» - 44/. Мандайдан соккандай гып, ойды туп - турадчктеп айту емес, жана тэсшмен тауып, шырайга белеп жетюзу - шеберлш деп танысак керек. «Жоктау» атты елендеп: Сезсе де жуйр1к кещл, жет1к сана Калганы 6 e n i тузеу, кету гана! — Демейд1 б1здщ асыл Рахима апай, Журепн сыздатса да, шект1м нала, /I том - 79/. «Жуйрж кецш, жеттк сана» сиякты жана эпитет те, журект! шек1ген нала сиякты метафора да жалгыз улынан согыста айрылган бейбак ананын кайраттылыгына куэ болар бейнелеме сырлы бояулар.

керкемдепш куралдар. Ана шдркш бакты eKi балалан. Ана кол аязданбас алакан. /1том - 101/. Кереку топырагында ескен кемецгер дартер Калым Султановка ар нал Fan «Ажалдан арашапаушы» атты елецдеп: Кергендерге сыр канык Айтады Fofi журт анык! Келе жатса Султанов, Кетед| ажал бултарып. Лтом - 128/. деген метафора /«ажал бултарып»/ ecipeney болса да ете дел деп кершед1, Жер жузшдеп асылдан Отаным кымбат басымнан! Журектей жалгыз дарамсыц, Отаным - Казиз анамсын! /1 том - 173/. Бул MiHe еркайсымыздьщ ез сырымыз, езгермес шынымыз! Эркайсымыздын айтсак дегешм 1з! Отан Жерш от кушып, Озектерге от тусш, KeKipeKTi кек кысып,

Окыс o c t i k бек nicin. «Улдар леи мен жырлар леп» деген елен осылай бастапады. Keiueri киянкесю согыстын cypeTi осы тар келемге сыйып | ак кеткендей сезшедь Ол аз болса; согыстын сурапыл апат екенш де акын епз тармакпен елестетедк Жанган отка шомылдык, Жауган окка кем 1ЛД1к. /«Сен дегенде». Жннак. 1979жыл.47бет/. Отка шомылу мен окка кемшу деген метафоралар бупн де окырман жанын Typuiiicripep - ак! Откен согыс женшде, Жещстщ мен - магынасы женшде казф ер килы niKip айтылып, ер килы багаланып жур. Бул ете - мете жастар уплн зиянды. Ортак жен1с1м1зд1н бугшпмйз ушш де, келешепм13 уОнн де манызы зор! Халыктардын сол сощ ста каЬармандыгын умытпай, кеп шыгарма^ арнаган улы акын Сырбай Меуленовтен кейшп жещс жыршысы Музафар Эл^мбаев болса керек. Онын ep6ip жана жинагынан отандастар каЬармандыгына арналган ен кем дегенде 6ip

елен кездесетЫ шындык. Автордын сексешнил жылы жазылган «KiM умытар» деген елецжде: KiM умытар Kip жуып, юндж кескен, Бейгам, ангал балалык ^рлж кешкен. 0 з шаИарын шарасыз тастап жауга. Жас дэуретн жорыкта у Fbin imKeH? /«Суймеген журек семедЬ> - 188/. Сонгы жолдагы соны окыс метафора елен етюзедк « Жас дэуренш. у гып imKeH,» - деу « Жорыкта уайым - кайгы шектЬ> деген жалан ойдан элдекайда уытты, елдекайда етюр! Акыннын акикатшылдыгына куэ боларлык 6ip белп онын творчествосында элегиялык агыннын барлыгы. Сез байлам - акын ушш мшдетп турдеп жаналык болуы шарт деген талапты ескермеген калам халык алдында мерейд] пелене алмайды деген аксиома М. 0лiмбaeвкa да таныс болса керек. Иыкка ijiin оттан жамылгыны, Ж упрд 1Мок М и д е дауыл куш. /I том - 33/. ©3iHe журепмд! зират erriM , EcKipMec ескертк ш ин калды ел ен д е.

/1том - 34/. Осы образды езгелер езгертш алып, дэулет жигандай мез боп жур. Кас жаудын кантарынан калтырамай, Жеадстщ салютшен д1ршдедж.

/I том - 68/. Интернационалист^ тepминдepдi ойнатуга жас кезшде ете кумар болган Музафар жастык шагы жайында: Увертюра 6iTKeHMeH Операм тугел алдымда - деп те жазды. /1том - 23/ жене де ©йткеш таза журепм 03iHHin монополия^. /I том - 19/. «Bip ез 1нджпш» дегенмен мынау бейне эсерл1рек, етюр. Дала баласынын туган топырагына деген KipmiKci3 сушспеншЫгш куеландыратындай келбетп шумакты окып керелжшк Ражап па киялыннан асып кетсе, Ражап па дацкына кыр гашык етсе?! Шекеме така тиген сеюлденем,

Bip масыл тушр данд! басып етсе. /« Суймеген журек семед!» 72/.

Капысыз - ак айтылган! Этген барлык алаш баласы ата - бабалар мекешне осылай карап, жанкештене коргап жур ме?! Тозган жуйке - сынган шолмек жамалмас, Жамасан да, шандысан да, жанармас. / 1 том - 187/. Салыстырма еленнщ затына сай ма? Сай! EKiHuii 6ip метафораны бэсекеге аласыз ба?! ОгаН уакыт та ©нер де керек болар. «Кумыра кабыргасындагы жазу» Маган куй да, ецбегщнщ балын im, Кумардан шык - канып im. Сары уайым - сарылыс. /«Суймеген журек семедо>/ «Ецбект1ц балы» мен « сары уайымнын уы» сиякты шендеспрулер - булар a p i кещлден шыгатын салыстырма метафоралар. Санага да сэуле туаред^ сезгм nepHeciH де шертедг.. Ойсыздарга устатпа Ой перзентж эдемь /«Суймеген журек семедЬ> - 250/. Автордын «Ой nep3eHTi» деп балап отырганы керкем адеби ютап! «Саби кулсе» деген елендеп салыстырма - баламалар KiMHiH болсын зердесше жатталып калатындай жаркын: Саби кулсе тар бел мен де кенид1. Саби кулсе Кен!л тоны еридь Бала кулсе Ысырылар му нар булт. Бала кулсе Kip6in кеше тынар кит. Бала кулсе буки! жаЬан жаркырар, Бала кулсе шелде булак саркырар. /«Суймеген журек семед|» - 248/. Крркыт ата енержщ куд1реттшлн жетюзе айта б ш ен зерл1 жырдын мына 6ip шумагын ке.гтрел!к. /«Мен куйлер шерткенде» атты еленнен/: Тан сазымен ертелеп

Теб1ренсем куй Terin, Ойнайды eniK еркелеп, Жолбарыска суйкенш. /«Суймеген журек семед»> - 229/. Шендеспрудш шынындай дерлш бейне! Коркау жолбарыска момын eлiк суйкенш еркелесе, ещй будан асырып айтудын ©3i юмге болсын киынга согатын шыгар - ау! Дэугршнвд дауылы С1нген менщ елешм! вр[шлд 1ктщ жалыны Тозса тозар шинел 1М, Тозбас 6ipaK елещм /«Суймеген журек семедЬ> - 178/. Бул салыстырмалар жасауга, метафора тудыруга согыс ардагер1, жауынгер командир акыннын OMipniK тэж1рибес1 кемектескен. Автордын болмашы летал ьд1 ойнатып, салмакты саликалы ой айтатынын сыншылар да, окырмандар да баягыдан айтып келе жатканы аян. Соган тагы 6ip уэж болар жеке шумакты кеггпрсек, артык емес: Тынган жок жер устшде мылтык yHi, Сор, - дейш дуниенщ журты муны. бкшбен стволды нык бггейтш Халкымнын болсам егер 6ip тыгыны. /«Суймеген журек семедх» - 177/. Отаншыл журек кана ел - журты ушш курбандыкка шалынудан 1ркшмейд1, аяншактанбайды! Тапкыр таланттын талабы жангыш, 1здегенш тапкыш.

вл ен д еп тур-ик пдешстер мен натижелер

Эдетте байыпты акындардын 6epi де тур л 1К 1здетстен бойын аулактатпайды. Бул 1здешс елен турлерш кубылтуга да тжелей катысты. Элбетте бул саладагы жетйгпкке кол жетюзу 6 ip e p жылдын yrreei емес, акыннын ондаган жылдарга еркен жайган 1здешсшен туатын жем1'с екенш де ecKepyiMi3 керек. Музафар Элшбаевтын 55 - 56 жылдык творчестволык жолында тапкан елендгк жана турлер1 б1рсыпыра. Поэзия сыншылары, жанашырлары мен табынушылары (зденпш акыннын игч енбепне ырзашылык 6mflipefli epi жас талапкерлер мен эрштестердщ колдай - коштай жалгастырарына да кумен болмас деп ойлаймыз.

Кептеген KenicTi кестелердщ 6ipi мынандай.

Олен 1969 жылы жазылган. 1. Жердщ

Койнындагы Жез. Казбасан, юи алады?! Елдщ Ойындагы Сез. Жазбасан Жогалады. /«0Mip. 0нер. Энерпаз.» - 32/.

Автордын айтуына Караганда: «Осы шумак ернекке бфден тускен». Он жолдык дербес - сынар шумак! Eici - ак сейлем! Аралас буынды ыргак. Дангайыр акындардын ездер! де кызыгардай курдел] тур. Шумактын схемасы: жолдары мына ретпен жалгасады | 2 буын - 4 буын - 1 буын - 3 буын - 4 буын - 2 буын - 4 буын I буын - 3 буын - 4 буын. Уйкастардын peTi: а - б - в - г - д - а - б - в - г - д . 2. Елш мактаудан Сактанган, Халкын коргаудан Корганган Сорлы пендеш Керпм келмедь /«0Mip. ©нер. Энерпаз.» - 286/.

Бурын казак поэзиясында ушыраспаган ыргактык тур. Жана нэрсе. Олен схемасы мынандай: 6 буын - 3 буын - 6 буын - 3 буын 6 буын. Уйкастары: а - а - б - б - в - в . Элен 6ip деммен, oip тыныспен кагазга тепле калгандай: алты жол елен 6ip - ак сейлем! 3. Булбул yHci3, Рашык дш аз, Акын жырсыз Онбас - ау. Тарих сырсыз, Халык Т1ЛС13, Батыр мунсыз Болмас - ау.

/I том - 29/ ceri3 жолдык шумак, аралас буынды. Схемасы мынандай: 4 буынды - 4 буынды - 4 буынды - 3 буынды - 4 буынды - 4 буынды - 4 буынды - 3 буынды. ¥йкастары: а - а - а - б - в - в - 6 . 4. «Коркыт ата толгауларынан» деп аталатын циклдагы «Кеп пе?» деген жыр кестесше кез салалык: Шелде Кум кеп пе? Менде Мун кеп пе? Белде Кер кеп пе? Менде Шер кеп пе? /«Суймеген журек семедг» - 216/. Схемасы: 2 буын - 3 буын - 2 буын - 3 буын - 2 буын - 3 буын - 2 буын - 3 буын. Уйкастары: а - б - а - б - а - в - а - в . 4. «Кулпытастагы жазбалар» Дананын жолы Елден елге дешн Шаланын жолы Уйден кергедешн. /«Суймеген журек семедЬ 253 б/ Схемасы: 5 буын, 6 буын, - 5 буын - 6 буын. Уйкастары: а - б - а - б. 6. «Канжар кынындагы жазбалар» Ез Ту май жатып 0 лед 1. Ер Сырнайлатып жецеда». /«Суймеген журек семедЬ> 252 б/ Схемасы: 1 буын - 4 буын - 3 буын - 1 буын - 4 буын - 3 буын. Уйкастары: а - б - а - б. 7. «Жол» атты елен Жол Шабытты шагым, нарлыгым! Сой

Жолымды кеспе, тагдырым! /«Суймеген журек семедЬ> - 24 б/ Схемасы: 1 буын - 8 буын 1 1 буын - 8 буын. Уйкастары: а - б - а - б. 8. «©TipiKTi жасымда шылги» ©Tipiicri жасымда шылги ылги Тындаппын кисынына шулги шулги. Тауда журш батпакка баткандаймын, Акикаттан ылдига сырги, сырги. Акикат - шын, ©TipiK - ылги ылди. /«Алматы акшамы 30 кыркуйек 1984ж/. 10 жолдык тутас шумак. Он жолда б^рынгай селз уйкас уйлеам бар. Схемасы мынандай: 9 буын - 2 буын - 9 буын - 2 буын - 11 буын - 9 буын - 2 буын Уйкастары: а - а - а. а - а - а - а. 9. «Жэй ешешн кулак кагыс» Tipi журек, турам деп тас тугырда Жулынба, Урынба! Ондайлардан i3 калмаган ырымга бурын да, шынында. /сонда/ Алты жолдык шумак, алты тармапл да тупнш узбей уйкасады. Схемасы: 11 буын - 3 буын - Збуын 1 11 буын - 3 буын - 3 буын. Уйкастары: а - а - а - а - а - а . 10. «Каламым» Каламым Ормелеген киялга Он бес жасар талабым. Каламым Аясында олемд! Сыйгазатын жанарым Каламым Жалпак дуние алдында Жаркырайтын жамалым. Каламым EciMiMAi ел 1мге Алдырмайтын камалым. /I том 237 б/. 12 жолдык шумак - тутас елен. Схемасы: 3 буын - 7 буын - 7 буын 3 буын - 7 буын - 7 буын - 3

буын - 7 буын - 7 буын - 3 буын - 7 буын - 7 буын. Уйкатары: а - а - а - а - а - а - а - а . 11. «Жолда» еленнщ шумагы Экспресс ауаны жарады Рельс кейш агады - калады. /1том, 308/ Схемасы: 7 буын - 3 буын - 7 буын - 3 буын. Уйкастары: а - а - а - а. 12. «Мен бор болсам, Кандай угер едщ?! Мен кор болсам, Кандай кулер едщ» /том 33 б/ Схемасы: 4 буын - 6 буын - 4 буын - 6 буын. Уйкастары: а - б - а - б. 13. Батырлыпли асырган батырлыктан, Куат алган достык пен татулыктан. Тарихтын, Халыктын Тунгышымыз журекке жакын туткан. /«Акмандайлым» эн - елендер 18 бет/. Схемасы: 11 буын - 11 буын - 3 буын - 3 буын - 11 буын. Уйкастары: а - а - б - б - а . 14. Тарихтын катар еткен канша жолын Елд 1К десе,

Ерлж десе, Самсар колы Нур жузд1 Жулдызды Казакстан - комсомолы, Казакстан - комсомолы бул б!здщ. /«Акмандайлым» эн - влендер, 22 б /.

Схемасы: 11 буын - 4 буын - 4 буын - 4 буын - 3 буын - 3 буын 8 буын - 8 буын - 3 буын. Уйкастары: а - б - б - а - в - в - а - в . 15. Жан еркем, танертен MeHi тос кершгенде, Кершгенде MeHi тос Ак желкен /«Акмандайлым» эн - елендер), 52 бет/. Схемасы: 3 буын - 3 буын -3 + 4 буын, 4 + 3 буын - 3 буын. Уйкастары: а - а - а.

16. Ерл1к данкы, Елдж салты Енбекцл адамзатка мэнп маяк Совет халкы. /«Акмандайлым» - 58 /. Схемасы: 4 буын - 4 буын - 3+4+4 буын - 4 буын. Уйкастары: а - а - б - а. 17. Батыр - баяндым Ак кешл - аяулым Дархан той - базара1м, аксункарым! Аяла гул1МД1 Умытпа ушмдь Sip жырла жырынды, аксункарым! Жадыра жаздай,

EKi дос каздай Жубынды жазбай, жаксы жар! Кырда да 6ipre, Сырда да 6ipre, Сында да 6ipre, аксункар. /«Акмандайлым» - 71 б/.

Схемасы: 6 буын - 6 буын - 4 буын 16 буын - 6 буын - 6 буын - 4 буын - 5 буын - 5 буын - 5 буын - 3 буын - 5 буын - 5 буын - 5 буын - 3 буын. Уйкастар: а - а - б - в - в - в - б - г - г - г - д е - е - е - д . Аса курдел1 тур. 18. «Аяжан» эш. К1м,щ ойлап жудедщ сен, Демепл бше бшсен. Жалганда тiлeriм сен, журепм сен Багыма кез келд1ц гой, «Суйем» деп сез берд1ц гой, Эп - сэтте езгерд1м гой, озгердщ гой. Кайырмасы: Аяжан - карындасым Эн кемей - сандугашым. 1здесем табылмасым KiM ceHi сагынбасын, сарылмасын. Касымнан табылгасын, карындасым! /«Акмандайлым» - 78 б/.

Бу да аса курдел! тур непзг шумак пен кайырма 15 жолдан турады, ыргагы ала - кула. EipaK керкемд1к тутастыгына нускан келмеген! факт!.

Схемасы: 3+4 буын - 3+4 буын - 3+4 буын - 4 буын - 3+4 буын 3+4 буын - 3+4 буын - 4 буын - 3+4 буын - 3+4 буын - 3+4 буын - 4 буын - 3+4 буын - 4 буын. Кайырмасы: 3+4 буын. Уйкастары: а - а - а - а - б - б - б - б - в - в - в - в - в - в - в . 19. жинак Алматы 1967 - 96/. Схемасы мынау: 3+6 буын - 3+6 буын - 3+6 буын - 3+6 буын 3+6 буын. Уйкастары: а - а - а - а - а . Киыннан киыскан курдел1 ыргак! 33. « Энин мен булбул» Бала жырлайды, Булбул тындайды. Сагат тынбайды, Уакыт зырлайды. /«Журек лугилЬ> - 33/. Схемасы: 2+3 буын - 2+3 буын - 2+3 буын, 2+3 буын Уйкастары : а - а - а - а. 34. «Бешт басында» деп аталатын Султанмахмут Торайгыров рухына багышталган жыр 1962 жылы жазылыпты. Зердем1зге касиетп Дана жыр Каймыкпаган сайыстан Калыц журтка Kaciperri Кабыргасы кайыскан Жанашыр. /1том - 122/. Алты жолдык, аралас буынды шумак. Схемасы мынандай: 8 буынды - 3 буынды - 7 буынды - 8 буынды - 7 буынды - 3 буынды. Уйкастары: а - б - в - а - в - б . Талай талапкердй талай apinTecTi кызыктырар тур болса керек. 35. «Епздер» атты елецнен. Eki тамшы аумаган! BipaK 6ipi 6ipeyiHeH мелд!рлеу. EKi канат талмаган! BipaK 6ipi 6ipeyiHeH селдфлеу. .м./1том - 221/. гСхемасы: 7 буынды - 11 буынды - 7 буынды - 11 буынды. Уйкастары: а - б - а - б. 36. Кемел ойлау Терек бойлау.

Тек ёоларЕа буйыратын тагамдай. внгелердщ Пенделердщ Татуына тиым салар карамдай. /1том - 225/. Схемасы: 4 буынды - 4 буынды - 11 буынды - 4 буынды - 4 буынды - 11 буынды. Уйкастары: а - а - б - в - в - б . 37. Тау

Дву Дву Тау. Sip буынды елен. Схемасы: 1буын - 1буын - !буын - 1буын. Уйкастары: а - а - а - а. 37 тур? Бул жасыратыны жок, 6ip акынга кеп. Жарты гасырдан 6epri творчестволык гумыр ш ш де осыншама ернектер табу - айтулы енбек дерл 1ктей. Кайткенде де айтеу1р 6ip тур шыгарайыншы деп езш - 03i кинагандыктан емес, жана 6ip еленнщ табигаты, тынысы керкем щ муктаждыгы соны тшегенд1ктен гана туган турлер осындай. Мунда зорлыктын думпу1, Т1зен1н TereypiHi колданылмаганы ар ёленнщ емж | еркш, кен тынысынан, жарасымды куйылысынан - ак сез1ледк Егер казактын ер акыны тел поэзиям ызга ыргактык жене уйкастык жуйе бойынша осыншама улес косса, куба - куп! Жас талапкерлер жана турлерге ой кезш салса, - нур уст1не нур!

М А ЗМ У Н Ы К 1Р1С П Е . . 3-4 Б1Р1НШ1 ТА РА У . ЗЕ РТ Т Е У Л Е Р ТУ РА Л Ы Т У Ж Ы Р Ы М . 5-53 1.1. BipiHUii н е п зд е м е . 5-6 1.2. EiciHiui н е п зд е м е . 6 - 11 1.3. YuiiHiiii н е п зд е м е . 11-12 1.4. TepriHUii н е п зд е м е . 12 1.5. Бесш ии н е п зд е м е . 12-14 1.6. А лты нш ы н е п зд е м е . 14-16 1.7. Ж етш ип н е п зд е м е . 16-17 1.8. СепЗш ый н е п зд е м е . 17-18 1.9. Т огы зы нш ы н е п зд е м е . 18 1.10. О ны нш ы н е п зд е м е . 18 1.11. Он 6ipiHUii н е п зд е м е . 18-21 1.12. Он екш ин н е п зд е м е . 21-23 1.13. О н уш ш ии н е п зд е м е . 23 1.14. Он TepriHUii н еп зд е м е. 23 1.15. Он 6eciHiui н еп зд е м е. 23 1.16. Он алты нш ы н еп зд е м е. 24 1.17. Он ж етш ин н е п зд е м е . 24 1.18. О н с е п зж и й н е п зд е м е . 24 1.19. Он тогы зы нш ы н еп зд е м е. 24-27 1.2. ТАЕЫЛБ1МДБ1 Ж Ы Р Л А Р . 27-53 EKIHUII Т А Р А У , О Й Л Ы ОРАЛБ1М ДАР. 54-133 2 .1. 0Mipi е н е п л ш щ - елеш д е е н е п л . 54-57 2-2.Н акы лды н Hepi. 57-59 2-З.Эн ж эне е л е н . — . 59-72 2.4.Т уны к о й лар тагы л ы м ы . . 72-76 2.5.А кы н.ж э н е ли ри калы к кей ш кер . 76-81 2 .6 .0 л ен сазды лы гы т у р ал ы . 81-87 2.7.Э питеттщ ерекш е к а с и е п . 87-91 2.8. Казак кы здары ны н кад ы р -к аси еп . 91-99 2.9.Табигат тагы л ы м ы . 99-102 2.10..Ш ендесгпру. | . 102-104 2.11 ©ленда ендей б1лу де енерл1к. 104-109 2.12 А кын поэзиясы ндагы керкемд!к куралдар. 109-114 2.13.М езге у 1. 114-117 2.14 .C e rri.м етаф орлар. 117-123 2 . 1 5 .0 лен д еп щ р д а (здеш стер мен н эти ж елер. 123-133

Музафар Эльмбаевтын творчестволык лабораториясы Оку курал

Басуга 27.11.03. Пшпм 60x84/16. Офсетпк кагаз. 0 p in Typi «Times». Шарггы баспа табагы 5,68 Таралымы 300 дана. Тапсырыс 0398 Багасы xeniciM бойынша. С.Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетпк университет;. 637000 Павлодар каласы, Ломов Kem eci - 64.

📎📎📎📎📎📎📎📎📎📎