Ф. Щ. Щикматов, М. А. Якубов, Д. П. Айтбаев
Ю=орида келтирилган J3 нинг =иймати =уйидагича ани=ланади:
6. Сув омборида лой=а о=изи=ларнинг тыпланишини Г.И.Шамов усули билан щисоблаш:
а) Сув омборининг лой=а о=изи=лар тыпланиши мумкин былган чегара щажмини щисоблаш:
Wч = W0 – Wд = 300 × 10 6 -21,42 × 10 6 = 278,6 × 10 6 м 3 ;
б) сув омборидан фойдаланишнинг биринчи йилида унда тыпланган лой=а о=изи=лар щажмини щисоблаш:
в) нисбатни щисоблаш:
Кейинги щисоблашлар =уйидаги 4.1-жадвалда амалга оширилади.
1- W2[1- ] Wt, 10 6 м 3 SWt, 10 6 м 3 Stйил7. бо\ланиш графигини чизиш. Ушбу графикни чизишда 4.1-жадвал маълумотларидан фойдаланилади. Намуна 10-расмда келтирилган.
III. Бажарилган ишнинг тащлили.
Ушбу амалий маш\улотда сув омборларининг лой=а о=изи=лар билан тылиш муддатини щисоблаб чи=дик. Берилган катталиклар ёрдамида дарё ызанининг сув си\имини ани=ладик. Энг асосийси бо\ланиш графигини чиздик. Тащлилда графикни чизишдан ма=сад щам ёритилиши лозим.
9-мавзу
Тупро= ызанли йирик каналларнинг гидравлик элементларини щисоблаш
Каналлар =уйидаги ма=садларда =урилади:
3. Сув таъминоти;
4. Сув транспорти ва бош=а ма=садларда.
Каналлар вазифасига щамда дарёдан сув олиш ми=дорига =араб, турли ылчамларда =урилади. Ылчамларига бо\ли= щолда В.С.Алтунин каналларни тырт синфга былади (9.1-жадвал).
Каналларнинг В.С.Алтунин быйича таснифи
Синфлар Q, м 3 /с Канал типи Вазифаси Фойдаланиш даври IV синф 800 Жуда йирик Су\ориш, сув таъминоти, сув транспорти, энергетика йил давомида
Биринчи синф каналлар жуда йирик щисобланиб, уларда сув сарфи 800 м 3 /с дан катта былади. Улар су\ориш, яъни ирригация, сув таъминоти, сув транспорти, гидроэнергетика ва бош=а ма=садларда =урилади.
Иккинчи синф каналларда сув сарфи 350-800 м 3 /с орали=да ызгаради.
Учинчи синфдаги каналларга ыртача катталикдаги каналлар мансуб былиб, уларда сув сарфи 35-350 м 3 /с орали=даги =ийматларда кузатилади.
Нищоят, тыртинчи синфга сув сарфи 35 м 3 /с дан кичик былган каналлар киритилади.
Йирик каналлар ызани аксарият щолларда тупро=-грунтли былади. Чунки, уларнинг ызанини мустащкамлаш (бетонлаш) жуда =имматга тушади. Бундай каналларни гидравлик щисоблашга оид масалалар икки гурущга былинади.
I гурущ масалаларда каналнинг =уйидаги асосий гидравлик элементлари ани=ланади: сув сарфи (Q), сувнинг о=иш тезлиги (J), чу=урлиги (h) кенглиги (в), нишаблиги (i), каналнинг сув сарфи характеристикаси (К).
II гурущ масалаларда каналларни салбий ызан жараёнларидан са=лашга имкон берадиган гидравлик элементлар-нишаблик (i), максимал сув сарфи (Qmax) ани=ланади.
Ыз навбатида I гурущдаги масалалар 4 турга былинади.
Масалаларни трапеция шаклидаги кындаланг =ир=имли канал учун кырайлик.
Белгилашлар:
в-каналнинг ызан туби быйича кенглиги;
В-каналнинг сув юзаси быйича кенглиги;
n-ызан туби \адир-будирлигини характерлайдиган коэффициент;
Q-каналдаги сув сарфи;
J-каналда сувнинг о=иш тезлиги;
i-ызан туби нишаблиги;
К-каналнинг сув сарфи характеристикаси.
1-турга оид масала:
Берилган: I, в, h, m, n;
Щисоблаш талаб этилади: J, Q-?
Масалани ечиш тартиби:
- каналнинг кындаланг кесими юзаси щисобланади:
- каналнинг намланган периметри щисобланади:
- каналнинг гидравлик радиуси щисобланади:
4) гидравлик радиус щамда ызан туби \адир-будурлигига бо\ли= щолда А.Шези коэффициенти щисобланади:
Ушбу коэффициент n ва R нинг =ийматларига бо\ли= щолда махсус жадвалдан щам ани=ланиши мумкин (..-илова).
Ю=оридаги =ийматлар ани=лангач, тезлик ва сув сарфини =уйидаги икки усул билан ани=лаш мумкин
2-турга оид масала:
Берилган: Q, в, h, m, n
Щисоблаш талаб этилади: i, J -?
Масалани ечиш тартиби:
1) = (в + m × h ) × n, м 2
4) С махсус жадвалдан топилади.
3-турга оид масала:
Берилган: Q, i, m, n,
Щисоблаш талаб этилади: h, в -?
Масалани ечиш тартиби:
b-каналнинг нисбий кенглиги: b= .
Бу турдаги масалалар уч йыл билан кетма-кет я=инлашиш усули асосида ечилади. Масалани ечиш услуби «Гидравликадан амалий маш\улотлар» (Тошкент Университет, 1993) ы=ув =ылланмасида тыли= ёритилган.
4-турга оид масала:
Берилган: Q, , m, n, в ёки h
Щисоблаш талаб этилади: h ёки в, i -?
Масалани ечиш тартиби:
- i=
- h =
5-амалий маш\улот
Тупро=-грунт ызанли йирик каналларнинг гидравлик параметрларини щисоблаш