Эссе по роману С.Эрдэнэ "Хойто наhандаа"
Саг жэлэй һэлгэхэ, наһанайнгаа ошохо бүри хүлгөөтэ ажабайдалда хандасамнай ондоо боложол байдаг гээшэ ааб даа. Теэд ажаһуудалай алишье шатада урдань үзэгдөөгүй зохёол,шэнэ ном нээжэ харахадамнай, нэгэн гэбэл, түрүүшын мүрнүүдһээ эсэс хүрэтэрөөтаһаршагүй татасатай, үгы һаа - дары хаагдаад, саашадаа ирагдан уншагдаха хубигүй байшадаг. Тиин урдань ухаан бодолым һайсал хүлгүүлһэн, монгол уран зохёолшо Сэнгын Эрдэниин "Хойто наһандаа уулзахабди" гэһэн гайхалтай хайратай, бодото дээрээ тохёолдоһон арюун инаг дуранай тиимэ нэгэ жэгтэй һайхан, түргэн болзортой түүхые дахинаа удхалха хүсэлдэ эзэлүүдгүй абтааб.
Тиигээдшье уншахада һонин, удхаар баян зохёолнуудые найруулһан Сэнгын Эрдэниин уран һайханай юртэмсэ шэнжэлһэн мүрысөөнүбгэ эсэгынь тоонто болохо аглаг талын үзэсхэлэн- хүхэ нуурта Ярууна нютагта үнгэрхэнь гэжэ соносоходоо, үри бэеынь үни холын элинсэгэйнгээ һууһан буусые, буряад гарбалаа эрьехэгэһэн хүсэлдэнь баясааб.
Дээрэ нэрлэгдэгшэ "Хойто наһандаа уулзахабди" гэһэн романай үйлэ хэрэгүүд оршон тойронхи байгаали нойрһоонь һэрюулжэ, хүнэй дурасэдьхэл һэргээһэн хабарай сагаарурдалан эхилнэ. Түриһөө хаяхаяа уһа уруудажа ябаһан жэжэ загаһад асари томо тулын хойноһоо дахалдан тамаржа ябатараа, мүр дээрэнь дайралдаһан харатай зангада орожо, ухаа мэдээ алданхай обоорон бисалжа байхадаа, голой эрьедэ туража үхэхэеэ хэбтэһэн гуринха нохойн гүлгэндэ һанагдаагүй эдишэ, хайрата тэрэнэй амииень залгаһан сэнтэй хоол боложо үгэнэ. Уданшьегүй уһанай амитанай бүлеэхэн шуһа амасаһангуринха гүлгые сошоожо, шагшага хүбүүд сугларһан загаһан дээрэ сэхэ бууна. Энэл үеэр голһоо уһа абахаяа ерэһэн Цэвэлмаатай анха түрүүн танилсанабди. Хөөрхы, сэбэр буряад хүүхэн уһанайнгаа хүнэгүүдые загаһаар дүүргэжэ, хотоһоо бууһан айлшанаа хүндэлхэеэ яарана. Тэрэ холын айлшаниинь Цэвэлмаагайаха Цэбэгэй урда жэлынь гэртээ урижа асарһан улас түрын дарга, хорин зургаа наһатай монгол хүбүүн Сонров бэлэй. Холын бодолтой ахын таамаг зууршалһан хэрэг бүтэжэ, залуушуулай дунда инаг дуран һалбаран сэсэглээ һэн. Тиин мүнөөхи дурсагдагша нохойн зольбо гүлгэншье һаа басаганай гэртэхиндэ тудажа, эзэтэй болобо.
Теэд һайхан тэрэ басагые ойроо байхадань алдаһан нютагай хүбүүн, Дотоодые хамгаалха яаманай түлөөлэгшэ Яндагта Сонров Цэвэлмаа хоёрой инаг дурые унтараан һүнөөхэ хүсэл түрэнэ. Мүнөөхи төөрижэ ябаһаар түрэлөө олоһон гүлгэншье хороо бусалһан Яндагай гартань орожо, уураг тархиингаа бизартар талхиин голдо наншуулна. Гүлгэнэй ами наһантаяа хахасаһан гангинаан инаглаһан хоёрой уйдхарта хуби заяа таажауридшалһаншуу.
Һүн сагаан манан соо умбажа, арюун инаг дуранай элшэ соо жаргажа байһан эдэхоёрой хажууда хайр хара сэдьхэлтэй Яндагай дайралдаашань оршолон юртэмсын хара сагаанай зүрилдөөн аа гү? Дотороо хюмһанайшье зэргэ харагүй, гэнэн хонгор, сэбэр һайхан сэдьхэлтэйнүүд һэн тула Сонров Цэвэлма хоёр хорото могойдол хүйтэн шанартай, хара һанаатай Яндагта нэгэшье һэжэг түрөөгүй, ямар аюулай хүрэжэ ерэхые һанаа заяандаашье оруулаагүй ха юм.
Юундэ эдэ хоёрой сагаан сэдьхэл, инагай энхэрэл оройдоол нэгэл хүнэй хара муу һанаанда диилдэжэ булигдаха байгаа гээшэб гэһэн асуудал уншагшын зүгһөө эзэлүүдгүй гарана.
"Юрэдөөл уяран энхэрхэ, хабархан жаргаха, шунан ханаха гээшэ хүнэйл жама ёһо ха юм даа," -гэжэ автор хэлэнэ. Теэд Сонров Цэвэлма хоёр юундэ энэ наһандаа жаргал эдлэхэ хубигүй, харин хойто наһандаа дахин уулзахаяа хүсэхэ болоно юм? Ямаршье нүгэлгүй эдэ хоёр юунэй тулада, ямар нүгэлтэйдөө үгтэһэн энэ наһандаа иигэжэ зобохо зүдэрхэ болооб?Гадна ямаршье гэмтэй ябадал гаргаагүй юрын буряад зон Тэнгэлиг горхондонь гараха мүрөө төөришөөд исалжа байhан загаhанhаа өөрэгүй, тэрэ сагайнгаа түргэн урасхалда хардуулан хамуулха үйлэтэй байба гээшэб? Юрэл уншагшын зүгһөө удхалжа саашадань бодоходомнай, хара сагаанай зүрилдөөн соо, сагай байдалай боро юрьеэн сооатаа жүтөөнһөө мунхаржа,тон бэлээр хүн түхэлөө алдаһан Яндагай холо нюугдаһан һэшхэлые өөрынь гараар дурлаһан хоёрто тохоһон гай зоболонһэрюулхэ, сэбдэг сэдьхэлынь хожомдожошье һаа, хайлуулха ёһотой байжа болоо. Юуб гэхэдэ газар дээрэхи тамын оёортохаягдаад, амидыгаар зобожо хэбтэһэн Сонровой һүүлшын бэшэгые Яндагуншахадаа, тэрэ хүнэй дабашагүй сагаан һайхан сэдьхэлыень, мүхэшэгүй арюун хүсэтэ дурыень һаял ойлгожо, хэһэн нүгэлэйнгөө гай хойшолонгые мэдэржэ, сэдьхэлдэнь хайра гэмшэлэй түрэһэниинь гайхалтай һонин.Яаха аргагүй хожомдожошье һаань, үсэд нэтэрүү, огсом шэрүүн Яндаг хэһэн гэмээ досоогоо сүм мэдэрнэ.
Гашуудалта дуранай бэшэмэл хүшөө болоһон тус роман хадаа Цэвэлмагай олониие хохидуулһан инаг дуранай хойшолон гэхээр гу?. Авторай зураглаһаар, буряад басагад сооһоо илгарма сэбэр шарайтай, гоё гоо бэетэй Цэвэлмадаэрэшүүл үлүү ехээр дурладагшье байгаагүй, харин шунал түрэжэ, хорхойтодог байһан хэбэртэй. Дамдин баабайнь зунай һүниин дуулимда бургааһан соогуур хороһон залуу хүбүүдэй басаганайнь һальхай зан ябадалнууд тухай хөөрэлдэхые шагнажа, ямараар эшэнэ, сухалданаб даа! Тиин дураа гутаһан эсэгэнь хормой хүнгэтэй басагаяа Сонровто хадаг будагшьегүйгөөр, хэрэгтэй һаа абуужан гээд, ябуулжархина. Мүн Дамдин баабай һамгатай, үхибүүтэйшье һааЦэвэлмае бэеһээ табихагүйгөөр бүхөөр бажуунхай Яндагһаа арга шадалаараа басагаа холодуулхые оролдоно ха юм.
Уншагшын һонирхонги нюдөөр Цэвэлмагай хуби заяанай хуудаһануудые иран, дабтан харааб. Баярлама, бахархама һонинтой, уйдан гашуудама түүхэтэй буряад зоной,түрэл нютагһаа таһаржа, Монгол орон нүүжэ ошоһон угсаатанамнай үри һадаһан Цэвэлмаеэхэнэр сэдьхэлээрээ эзэлүүдгүй ойлгожо, тон ехээр хайрлааб.Тиин тэрэнэй зүгһөө инаг дуратай нүхэртөө бэшэһэн һүүлшын харюу тэмдэгые өөрынгөө зүгһөө таамаглан холбохыемни зүбшөөгыт.
Хайрата инаг Сонровни!
Һүүлшын тэмдэгыешни хүлеэн абаһан намда захагүй хүндэ, хэзээб даа нэгэтэ шамтайгаа уулзахаб гэһэн этигэл найдални хэтэдээ досоомни бүхэбэ. Нулимсаар халиһан зүрхэмни түр зуурын багташагүй жаргал урдань эдлэжэ ябаһанаа голхорон мэдэржэ, элшэ хүсэеэ барагдаһаар, гансал хара бэедэм гомдожо сохилно. Тэрэ хабар Чингисэй Гурбан-Нуурта шамтай ерээд, жэгтэй һонин, балабурмын амтатай һүн сагаан манатай һүни хабархан жаргаашамни үгтэһэн энэ наһандам тохёолдоһон эгээл ехэ жаргални байгаа. Шиниингээ сээжэ дэрлэн хэбтээд, сэдьхэлэй зөөлэхэн дуугаар хөөрэһэн үльгэрыешни хабархан шагнаа һэм. Тэрэ үедэ Тэмүүжин Бүртэ хоёрой түүхэ удхалһан Сонровни, Чингис хаан шэнгеэр намда һанагдажа байгаа һэнши. Арга боломжошни, оюун ухаанайшни урасхал хамагые дабаха, ямаршье борьёо эрьедэ торон һаатахагүй шадал хүсэтэй гэжэ этигэжэ байгааб. Теэд минии, нүгэлтэ эмын эндүүһээ ами наһанһаамни үлүү үнэтэй шиниим хуби заяан мухардаба ха юм. Һүүлшынгээ амин дээрэ үлэмжэ арюун шэнжэтэй үзэсхэлэн һайхан нүхэрни гэжэ намайгаа дэмыдэ нэрлээш, хайратамни. Эхэ эсэгын үлүү ехээр өөгшөөһэнһөө юм гү, һанаһанаа эдлэжэ һураһан минии зэмэ эндэ ехэ. Арбан зургаан наһандамни, даншье эдир хаһадамни хурисал үзэгдөө. Тиин эрэгтэй зоной толгой эрьюулмэ сэбэр байһанаа гэнтэ ойлгожо, зарим үедэ үлүү гараһанаа, үйлын хараалта Яндагайшье һабарта бэеэрээ ороһоноо халагланаб! Хари нютагта шоодборихон ябаһан буряад зоной үри ябаһанаа мартажа, уласай дарга, үзэгдөөгүй һайхан шамтай уулзажа, үнэнхэ зүрхэнһөө дурлаһанаа нюужа шадаагүйдөө гэмшэнэб. Үйлын үреэр юм гү замдашни дайралдаһан минии халуун дуран сэдьхэлые һанан дурсан, зориг орожо, аймшагтай гашуун зоболонгой газарта хүн шанараа алдангүй мүнөө болотороо байгаа ха юмши даа, баарһамни. Губиин наран мэтэ сэдьхэлтэй нүхэрни, һаруул инаг дуранайшни шэдитэ ульһанһаа арсажа шадаагүйем хүлисөөрэй! Ши минии хани боложо шадаагүйгөө бү халагла. Би бүхы наһаараа бэдэржэ ябаһантүшэг тулгаяа олобоб гэжэ шамайе хараһан сагһаа хойшо найдажа ябааб. Хоюулан эльгэ бүтэн, ута наһа наһалжа, үри хүүгэдтэй үнэр баян һуухабди гэжэ шимни сэдьхэжэ ябааш. Иимэ жаргалда хүртөөгөөгүй би шинии алтан үрэһэ, үри бэе зүрхэн дороо хэжэ ябаха үйлэгүйдөө хамагһаа ехээр сүхэрнэб!
Дабашагүй аюул оһолдо орожо, намайгаа үншэрүүлһэн инагни, сэдьхэлэйшни оёоргүй сэбэрые гайхажа баранагүйб! Эгүүридэ ябан ябахадаа, мүшхэбэри баалалтаар шамйем хардаһан нютаг зоноо хүлисэхыемни гуйнаш. Түрэлхи арадайнгаа зэмэгүйень мэдээшье һаа. хожом хойно эдэнээрээ сугтаа ажаһуухамни холо. Үлэһэн намдаа эрхэ сүлөө олгожо, хорвоо юртэмсэ дээрэ түшэжэ һууха хани нүхэрые юрөөнэш. Теэд эльгэ зүрхыем эбэрээһэн эдэгэхэгүй шарха саг жэлэй ошохо бүри улам гүнзэгы боложо, улам яншан үбдэхэ! Улаан зүрхымни хүмэрюулһэн шаналалай, гашуун нулимсын далай гаталшагүй ехэ!
Алтан дэлхэйтэеэ тамын оёорто зобожо хахасаһан шиниингээ хойноһоо удангүй бишье мордохоб. Богонихон болзор соо хүн шанараа алдаһан яндагуудай элэг шуналай нааданхай бэшэ хэзээшье болохогүйб. Бурхан багша дабашагүй уйдхарһаам холодхохо арга олгохо. Һүүлшынгээ мэдээн соо этигэнэб: бусалтагүй үнгэрһэн жаргалта үхибүүн наһаяа, эндэ ойро зуура жаргаһан гэгээн нарата үдэрнүүдээ абаад, хойто наһандаа хаана нэгэ тээ - Монголой Хангай Говидо гү, эхэ нютаг Буряадтам гү дахинаа түрөөд, заабол хоюулан уулзахабди. Хайрата Сонровни, хойто наһандаа дахин уулзажа, эдлээгүй жаргалаа дүүрэн эдлэхэбди! Этигэнэб!
Мүнхэ оршолондо хүлеэһэн шинии Цэвэлма.
Иигэжэ дэлхэй түбидэ олон газар хахасажа таһарһан буряад зоной түүхэдэ нэгэ хуудаһа нэмэһэн арюун сэбэр инаг дуранай хайрата үльгэр туужа баримталһан бодомжолгоёо эсэслэхэм.
Уран зохёолшын зураглаһан сэмүүн сагай аюулта һүүдэр авторайшье гэр бүлыегам хайрагүйгөөр дайраһан юм байна. Хэды тиигэбэшье үүлэнэй саанаһаа алтан наран бултайжа, алтарганадал эшэ үндэһэ бүхэтэ, үршөөл ехэтэ буряад зоной харгы замынь гэрэлтүүлжэ, гэмэ зэмэгүйшүүл сагааруулагдаа. Тиин буянта сагаан абынгаа нэрые холо саагуур суурхуулһанСэнгын Эрдэниин талаан бэлигтэ үлэмжэ баясамаар. Сэмүүн сагта тушаалдаһан сэбэр сэдьхэлэй доромжололто хожом хойношье түрэл арадаймнай түүхэдэ бү үзэгдэг лэ гэжэ үнэн зүрхэнһээ үреэе!
Эльгэ зүрхэндөө хайрлал түрэжэ,эгүүридэ мүнхэрһэн арюун дуранай һүүлшын дууе анхаралтайгаар соносонуншагша танда һайниие хүргэнэб.
Түгэсхэлдэнь үйлын үреэр хари холын газар нютагуудаар таһарбашье, үндэр заяагаа алдаагүй түрэлхи арадайнгаа түүхэтэ замые үнэнхэ зүбөөр зураглаһан буряад нютагһаамнай гарбалтай уран зохёолшо Сэнгын Эрдэнидэ зорюулһан үйлэ хэрэгые дэмжэжэ, хабаадажа байһан бүхы зониие халуунаар амаршалаад, энэ ушарта зорюулжа бэшэһэн шүлэгэйнгөө мүрнүүдые танай анхаралда дурадханаб.
Огторгойн бурхадай галаа түлихэдэ,
Одо мүшэд носодог хаяа,
Газарай зоной зугаа дэлгэхэдэ,
Гэтэн тэдэнэр хүхидэг хаяа.
Һүзэглэн буряадай зула барихада,
Һанаан заяаень дэмжэдэг хаяа,
Һайхан дуунай аласта зэдэлхэдэ
Һаруултан тэдэнэр жаргадаг хаяа.
Аянай харгые дабаха хаһанда
Ахижал тэгүүлхэ аргамаг бэрхэ,
Аханар дүүнэрэй тэхэрин бусахада
Амаршалан золгохо хүсэлэн ехэ.
Арадайл дуунай зэдэлхэ оршондо
Аянгалан долгилхо алтаргана бүхэ.
Аласай түүхын зэрэлгээн мананда
Ажамидаран үнэржэхэ утаһан мүнхэ.
Хори буряадай хуасай угтай Цыренэй Раднын Галина. Хэжэнгэ нютаг, 2016 он