ХАЛЫҚ ӨЛШЕМДЕРІН БІЛДІРЕТІН ТҰРАҚТЫ СӨЗ ТІРКЕСТЕРІНІҢ
Қазақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестері – тіл ішіндегі өз заңдылықтарына сәйкес өмір сүретін айрықша категория. Олардың әр алуан ірілі – ұсақты ерекшеліктері мен айырым белгілерін саралай зерттейтін дербес пән – фразеология. Фразеология термині (грек. phrasis – сөйлемше және logos – сөз, ілім сөздерінен шыққан) қазіргі тіл білімінде екі мағынада қолданылады. Бірінші, тілдің фразеологиялық құрамын зерттейтін саласы, екінші, белгілі бір тілдегі фразеологизмдердің жиынтығы дегенді білдіреді [1]. Тұрақты сөз тіркестері – тіліміздің бөлінбес бір бөлшегі, құрамындағы сыңары тұрақты болып келетін, қолданысқа әрдайым дайын тұратын сөз тіркестері болып табылады. Фразеология тіл білімінің жеке бір саласы ретінде ХХ ғасырдың 40 – жылдары Кеңес тіл білімінде қалыптаса бастаған. Оның теориялық негіздері ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың басында орыс ғалымдары А.А.Потебня, И.И.Срезневский, А.А.Шахматов, Ф.Ф.Фортунатов т.б. еңбектерінде салынған. Жалпы тіл білімінде фразеологизмді зерттеудің ең алғашқы теориясын құраған француз ғалымы Ш.Балли (1905) болып табылады. Фразеологизмдерді жеке пән ретінде қарастыруды ұсынған орыс лингвисті Е.Д.Поливанов (1931) болса, ХХ ғасырдың 40-50 жылдарында В.В.Виноградов еңбектерінде орыс тілі фразеологизмдерін топтастырудың қағидасын ұсынған. Оның идеясын Н.М.Шанский ары қарай дамытты[1]. Ендігі кезекте тұрақты тіркестердің танымдық сипатын анықтау үшін, алдымен «халық өлшемдері» ұғымына түсінік берейік. Халық өлшемі – бір нәрсенің көлемін, салмағын анықтайтын өлшеу бірлігі. «Халық айтса қалып айтпайды» дегендей халық өлшемі анық өлшем десек қателеспейміз. Өйткені оны ата – бабаларымыз сан ғасырлар бойы қолданып және сол арқылы өлшем негіздерін жасаған. Енді халық өлшемдерінің негізгі түрлеріне жеке – жеке тоқталайық. Мұны халықтың өзі белгіленгеніндей, «салмақ өлшемдері, көлем өлшемі мен мөлшері, ұзындық өлшемі, қашықтық өлшемі, уақыт және мезгіл өлшемдері» деп бөлуге болады [2]. Халықтық өлшемдер тым ерте кездерден қолданыла бастаса да, күні бүгінге дейін тіл қолданысынан шықпай өлшем мағынасындағы ұғымды бейнелеп, баяндаудың бір тәсілі болып саналады. Халық өлшемдеріне байланысты Ә.Қайдар, Е. Жанпейісов, Ә.Болғанбаев, Ғ.Қалиев, Б.Қиянатұлы, Е.Аққошқаров және басқа көптеген ғалымдардың танымдық мақсаттағы зерттеулері мен ғылыми мақалалары жарық көрді. Қазақ тіліндегі халықтық өлшем атауларын төмендегіше топтастыратын болсақ: 1.
Салмақ өлшемі Салмақ өлшемдерін халық былайша жіктеген: мысқал (1 гр); қадақ (750 гр); келі (1 к); пұт (16 кг); батпан (100 кг). Мысқал – Шығыс елдерінде көп тараған салмақ белгісі. Бүкіл араб елдерінде, Индияда және Шығыс Африкада, Орталық Азия мен Қазақстанда қазыналық өлшем ретінде пайдаланылған. Қадақ – кей әдебиеттерде 200 грамға тең салмақ өлшемі. Мысалы: Әйелдердің жол – жорасын Ұлпан оң қолынан үлестірді: кілем, текемет, киіз, бір-бір қадақ қашаннан жатқан қағаз шай … - бәрібір таусылар емес. Батпан - әр елдің өлшемі әртүрлі. Бір батпанда 100 кг ауырлық болады. Мысалы: Бұт болдым деп мақтанба, онан да ауыр батпан бар. Бүкіл аяғым тұтасып, зіл батпан болып ауырлай түседі [3]. 2.
Көлем өлшемдері. Қазақ тіліндегі көлемдік өлшемдерді білдіретін тұрақты сөз тіркестері негізінен бір деген сан есімнің көмегі арқылы жасалатындығын аңғарамыз. Мұндағы бір сөзі әрі сандық, әрі мөлшерлік ұғымды екі жақтап бейнелейді. Мысалы, бір
қора жан, бір қора қой,- дегеннен бір сөзін алып тастаса, қора жан, қора қой,- болып, мүлдем түсініксіз болып қалар еді. Бір сөзі арқылы жасалған тұрақты сөз тіркестері негізінен, бір ғана ұғымға телінді болып, белгілі бір ғана сөзбен жұпталып қолданады.Егер бір сөзінің көмегінен жасалған тұрақты сөз тіркестерінен көптік ұғым жасағымыз келсе, онда бір сөзін алып тастап, тіркескен алдындағы сөзінен қайталама қос сөз жасасақ, көптік ұғым пайда болады. Мысалы: қазан-қазан ет, қарын-қарын май, қап-қап, үзік-үзік, шелек-шелек, өрім- өрім, – деп көптік ұғым туындата аламыз. Ал қалғандарынан мұндай жолмен көптік ұғым жасай алмаймыз. Мысалы, қора-қора жан, ілім-ілім май деп қолдана алмаймыз. Мұның өзі аталған сөз тіркестерінің ешбір бұлжымайтын тұрақты сөз тіркестері екендігін дәлелдейді. [3]. 3.
Ұзындықты білдіретін өлшем. Ұзындық өлшемін білдіруде бірден-бір көп қолданылатын сөз – құлаш. Құлаш – иық деңгейінде кере созылған екі қол ұшының арасы[2]. Құлаштың адамзат өмірінің өткен кезеңдерінде басқа елдермен сауда-саттық жасауда, өзінің тұрмыс-тіршілігінде, бір нәрсенің ұзындығын өлшеуде өте қолайлы, ыңғайлы, көп қолданылатын өлшем бірлігі екенін байқауға болады. Қазақ тілі танымында ара қашықтық шамасын анықтауда салыстырмалы түрде құлаш созым жер деп тиіп тұрған жақын жерді бейнелеп көрсетеді. Елі – сұқ қолдың еніне тең ұзындық бірлігі, яғни «Елі – саусақтың жалпақтығындай, екі елі – екі саусақтың жалпақтығындай қалыңдық».Елі – сөзін көбінесе халықтық өлшемі ретінде жылқы малының қазысының қалыңдығын нақтылауда қолданылған. Сол арқылы қазының арық не семіз екендігін білдірген. Ұзындық өлшемін білдіретін атаулардың тағы бірі – аршын. Сөздікте аршынға – «метрге тең өлшем, кез» деп түсіндірме берілген. Жалпы, бұл атау парсы тілінен түркі және славян тілдеріне енген. Ғалым Е.Аққошқаровтың айтуынша: «Парсы тілдерінен енген бұл өлшемнің дәл мағынасы – «шынтақтан саусақтың ұшына дейінгі аралық»,- деп көрсетеді екен. Тілімізде аршын атауымен қолданылған аршынтөс сөз тіркесі бар. Оның білдіретін мағынасы – «төсі жазық, кеудесі кең». Бұл тіркес көбіне көркем шығарма тілінде әдемілікті, сымбаттылықты, сұлулықты сипаттау мәнінде көп қолданылады. [3] 4.
Қашықтық пен жақындықты білдіретін өлшем. Тілімізде жақындық, қашықтық өлшемін білдіретін бірден-бір атау – адым. Адым – жүру кезіндегі екі аяқтың аралық қашықтығы, қадам. Мәселен, орнатылған ағаштардың аралық қашықтығын ол қадамдап өлшеп берді. Адым атауы ерте кездердің өзінде-ақ көптеген түркі тілдерінде «жүру, қозғалу, аяқ басу» мағынасымен қатар ұзындық өлшемі ретінде жұмсалатыны туралы зерттеу еңбектерінде көрсетілген. Тілімізде адым сөзінің екінші бір варианты ретінде қадам атауы да қолданылады. Жалпы, бұл екі сөздің білдіретін мағынасы бірдей. Мәселен, адым, қадам атаулары ауыспалы мағынада «бірнәрсенің бағыты, бағдары, бет алысы» деген мәнде қолданылып, соған орай халық ұғымында қадамдары құтты болсын, қадамыңа гүл бітсін, қадамдарына нұр жаусын деген ақ тілектер мен ниет-көңіл мәніндегі тіркесімдерді қалыптастыруға септігін тигізеді екен. Өлшем мәнді адым атауымен қалыптасқан тіркесімдердің бірі – қарға адым жер. Бұл тіркесімдердің барлық зерттеулер мен сөздіктердегі білдіретін мағынасы – жақын жер. Бұл тілдік бірлік ауыстыру тәсілі арқылы жасалған. Әудем жер – көшпелі өмірдің қажеттілігінен туындаған қашықтық өлшемінің ішіндегі сирек қолданылатын түрі. «Әу» деп айқайлағанда дауыс жететін, естілетін жер, яғни жақын жер деген мағынаны аңғартатын тіркес [3]. Тілімізде өлшемдік ұғымды білдіретін өзге де тұрақты тіркестердің мол қоры бар. Мысалы, сыңсыған қалың орман, мыңғырған мал, қара құрттай қаптаған жұрт, жер қайысқан қол, самсаған сары қол, алалы жылқы, ақтылы қой, айдын-шалқар көл, кең байтақ дала, көл- көсір дүние, ағыл-тегіл молшылық, шаш етектен, жапан дала, құла дүз, он сан ноғай, тоғыз жолдың торабы, қыран топан күлкі, ду күлкі, т.б. Бұлардың бәрі де көптік ұғымды білдіре отырып, бейнелі образ жасай алады. Халықтық өлшем атаулары халықтың күнделікті өмірімен, күн көрісімен,
шаруашылығымен байланысты пайда болады. Олардың көпшілігі көшпенді халық үшін зор маңызы бар – жылқы шаруашылығымен байланысты. Жылқының дене мүшелері қатысқан өлшем бірліктері де баршылық. Мысалы, қазақтар ертеде қыстыгүні жауған қардың қалыңдығын: шашадан қар кешу, аттың қара тұяғынан келу, тұсардан, тізесінен, қара қапталынан, аттың қабырғалығынан келу (биіктік, қалыңдық өлшемі) деген сөз орамдарымен жеткізсе, су тереңдігін ат бойымен өлшеген. Мәселен, аттың шашасынан, толарсақтан, тілерсектен, үзеңгіден, қабырғалықтан, ат кекілінен (құлағынан, бауырынан, бойынан) асады (келеді) деп мөлшерлеген. Кебіс басы қар – халықтық өлшем. Жұлықтан аса жауған, тобыққа таяу, кебіс басы батарлық қар. [3]. Қазақ тіліндегі өлшем атаулары танымдық тұрғыдан зерттеліп, халықтың рухани мәдениеті, наным-сенімі, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің бейнесі айқындалды. Сондай-ақ, қазақ тілінде жазылған көркем шығармалардың бәрінде де метрикалық өлшемдерден гөрі, халықтық өлшемдерді қолдану дәстүрі үстем болғандығы белгілі. Өркениет табиғатының алғашқы қадамының бірі – халықтық өлшем. Халықтық өлшем адамның айналадағы құбылыс пен заттардың алыс-жақындығын, ауқымын, көлемін, мөлшерін, жылдамдығын, уақыт мөлшерін, аласа-биіктігін, кең-тарлығын т.б. жағдайын шартты түрде болса да анықтауға арналған, оларды ғасырлар бойы қолданған. Одан кейін барып адам бірте-бірте дамуының арқасында бір жүйеге келтірілген, дәл өлшемді беретін метрикалық өлшем дүниеге келді. Бұл адам баласы санасының жемісі десек қателеспейміз.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 1
Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: «Сөздік – Словарь» баспасы, 2006. 2
Кенжеахметұлы С. Жетi қазына. 1кітап, 2 кітап. – Алма – Ата: Ана тiлi, 2003. 3
Әмірбекова А.Б. Қазіргі қазақ тіл біліміндегі жаңа бағыттар. – Алматы: Елтаным, 2011.
ӘОЖ 821.512.122.09 КОЛХОЗБЕК А.А,. БИЯРОВ Б. С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, Өскемен қ.
ЖАС АҚЫНДАРДЫҢ ӨЛЕҢ ҚҰРЫЛЫСЫ
Өлең - адамға өзінің ішкі мазмұнымен, суреттілігімен, бейнелілік мәнімен ғана емес, айтылу қалпы, әсем үнділігімен де әсер етеді. Мұны қандай ақын болсын тәжірибе жүзінде анық байқайды. Қазіргі уақытта өлең құрылысы, мазмұны, ырғағы, ұйқасы, буын – бунақ сандары тереңірек зерттелуде. Қазір, бойына ақындық қасиет дарыған қазақтың ұл – қыздары қалам тербеп, ақ қағаз бен қара сияны ермек қылуда. Ақын – жырау, жыршы, айтыскер бабаларының сара жолын жалғап, сөздің қадірін түсірмей, өлең құдіретін паш етіп жүрген ақын аға – әпкелеріміз де, жастарымыз да жетерлік. Бірақ, кейбір жас ақындардың өлеңдерін оқыған кезде өлең теориясынан, яғни буын, бунақ, ұйқас деген дүниелерден хабары жоқ па деп ойлап қаламыз. Бұл мәселені таяқтың екі ұшы болатыны сияқты, бір қырынан ғана емес, жан – жақты қарастыру қажет. Біріншіден, өлең – тек бір жүйеге, бір заңдылыққа бағынып жазылуы дұрыс па деп санаймын. Себебі, бұл сөз өрнегінің көркемдігін, оның бар сұлулық, әдемілігін сақтаудың бірден бір жолы. Атам заманнан қалыптасқан ұйқас түрін, буын – бунақ санын сақтап, кейінгі ұрпаққа да дәл сол қалпында, бұзбай жеткізу – бізге парыз. Екіншіден, дәл осы тұста ақын біткеннің қиялы, ізденісі, өлеңнің жетілгендігінің, ақын ойының дамығандығының көрінісі. Ал, шын ақындармен қатар небір жас өлеңшілер де бар ғой. Олар өзінен үлкендерге еліктеп, өз алдына жаңалық ашқандай болып, жеке – дара соқпақ салғандай небір өлеңдерді тудыруда. Бұл қазір еленбегенмен, кейін уақыт өте бізден кейінгі буынға үйреншікті нәрсе болып қалады. Сөйтіп, келешек буынның ақындары әркім түрліше өлең тудырып, бет – бетімен кетеді. Осыған дәлел ретінде мына жас ақынымыздың
өлеңін мысал ретінде көрсеткім келеді: Искакова Назерке Шәкірттерін асыл мұрат аясында әлдилеген даналар, Ұлы сөздің дана сөзін ұшан – теңіз мұралар Дана сөзбен асу арман қанатында тербеліп, Болашаққа жол аштың – ау тұлғалар мен даралар.[2;22б] [Шәкірттерін// асылмұрат// айасында// әлдилегенданалар 4\19 Ұлы сөздің// дана сөз үн// ұшан теңіз мұралар 3\15 Данасөзбен// асуарман// қанатындатербеліп 3\15 Болашаққа// жолаштыңау// тұлғалармендаралар] 3\15 Бұл өлеңді мен сынға алмас бұрын жан жақты сараладым. Ұйқасынан кемшілік іздегенім жөн емес деген ойға келдім, ал бунақ мәселесін қозғағым келеді. Әр ақынның өзіндік өлең жазу стилі, қалам тербеу мәнері бар десек те, буыны мен бунағын, тармағы мен шумағын, ұйқасын өлең теориясына сай етіп жазу басты назардағы мәселе болу керек. Себебі, бұл келешек ұрпақ үшін өте қажет. Жоғарыда берілген шумақты талдайық: 1 – ші тармақта 4 бунақты болып келеді де, қалған үш тармағында 3 бунақты болып кетеді.Заңдылық бойынша өлеңнің барлық тармақтарында буын саны да, бунақ саны да бірдей болуы керек. Келесі бір жас ақынымыздың жырын талдап көрелік:
Науат Ұлағат Өтірікпен өрнектелген, әспеттелген өңірлі, Өлі тірлік өлең болып өрілді. Алдаспандай жүзі қайтпас жүрегім Амал қанша махаббаттан жеңілдім [2;19б] [ Өтүрүкпен\\ өрнөктөлген\\әспеттелгенөңірлү 3\\15 Өлүтірлік\\ өлөңболып\\ өрүлдү 3\\10 Алдаспандай\\ жүзүғайтпас\\ жүрөгүм 3\\11 Амалғанша\\ махаббаттан\\ жеңілдім] 3\\11
Мына төрт тармақты талдамас бұрын, үлкен аға буын өкілдерінің айтқанын мысал ете кеткім келеді. Тыныштықбек Әбдіхәкімов пен Серік Ақсұңқардың дауласып қалған мынадай өзекті мәселесі бар. Тыныштықбек Әбдіхәкімов өлеңді мимен, ақылмен, оймен жазу керек десе, Серік ағамыз жүрекпен, сезіммен жазылған поэзияны дұрыс деп санайды. Мимен жазылған туынды – белгілі бір заңдылыққа бағынып, бір жүйемен жазылып, төрт аяғын тең басқан тұлпардай, өлең құрылысы жағынан еш кемшілігі болмай, ақылмен сараланып жазылады. Бұған мысал ретінде Азамат Тасқара, Қызырбек Дүргінбай, Сайлауғазы Қастербек сынды ақын азаматтарымызды алуға болады. Ал, сезімге беріліп, жүрекпен жазатын қаламгерлерміздің санында шек жоқ. Әйтеуір біреуі болсын өзіндік бір соқпаққа салып кетеді немесе бір кемшілік жіберіп қояды. Мысалға: Қалымбек Аян, Маралтай Райымбекұлы, Қалибек Тасқын, және тағы басқа. Енді өлеңге қысқаша сипаттама бере кетейін. Жоғарыда оқығандарыңыздай құрылысы жағынан кем – кетік жерлері бар. Бірінші, екінші, үшінші мен төртінші жолдарында буын сандарында сәйкестік жоқ. «Қазақ поэзиясында ең көп қолданылатын өлең өлшемдері – жеті буынды, жеті – сегіз буынды, он бір буынды. Ал алты буынды, одан да қысқарақ төрт буынды өлең сирек кездеседі. Он бір буынды өлшемнің соңғы бунағы үш буынды болып келген түрі (4 буын + 4 буын +3 буын) жазба әдебиеті өркендеген кезге дейін кеңінен тарамағаны белгілі.» [1;131б]Сондай бір ақынның өлеңін талдап көрелік:
Науат Ұлағат Атады күн және де батады күн, Осылай зулап өтіп жатады күн. Кеше өзің мектепке жетелеген,
Немерең жігіт болды ата бүгін [2;19б] [Атадыгүн//жәнеде// батадыгүн 3\\11 Осылай//зулапөтүп// жатадыгүн 3\\11 Кешеөзің// мектепке//жетелеген 3\\11 Немерең//жігітболдұ// атабүгүн] 3\\11 Бұл өлеңге пікір айтудың да қажеті жоқ. Құрылысында мін жоқ. Буын, бунақ сандары сайдың тасындай тізіле қалған. «Он буынды тармақтың қазақ поэзиясында қолданылып жүрген түрінің бунақтық өрнегі былай келеді: 3 буын + 2 буын + 3 буын + 2 буын. Мұнда бунақтар ұсақтау және көптеу, сондықтан тармақ ырғағы жағынан бес – бес буыннан екіге бөлінуге бейім тұрады.» [1;131б]
Омарова Лунара Ақылбекқызы Анашым, жанашырым өзіңсің, Мәпелейтін, қадірлейтін көзімсің. Мақтан тұтам, үлгі қылам өзіңді, Құпиясың, нұр шертетін сезімсің. [2;6б] [Анашым// жанашырым//өзүңсүң 3\\10 Мәпелейтн// қадірлейтүн//көзүмсүң 3\\11 Мақтантұтам// үлгүқұлам//өзүңдү 3\\11 Құпыйасың// сыршертетін//сезүмсің] 3\11 Негізі, қазақ поэзиясында бұрын да, қазір де он буынды өлең жазу кең етек алған жоқ. Біріншіден оны оқу, жеткізу өлеңшіге ыңғайсыздау. Екіншіден естір құлаққа да түрпідей тиеді. Тек, кейде бағана Серік Ақсұңқар айтпақшы жүрекпен, бір тебіреністе отырып туып қалған өлең болмаса, қазіргі ақындар әдейілеп он буынды өлеңдерді дүниеге әкелмейді. « Жеті буынды тармақтың бунақ өрнегіне назар аударалық. Оның 4 буын + 3 буын болып келуінде айрықша қисындылық бар. Тармақтың ырғағы мейлінше жеңіл, әуезді. Бұл жерде буын саны тең түсетін бунақтардан гөрі мына сияқты 4 буын + 3 буын болып келетін бунақтар көбірек жымдасып тұратынын, тармақтың ырғақтық күштірек болатынын айту керек.»[1;134б]
Молдағалиева Меруерт Ел ордасы Астана, Шарықтасын мерейің. Алтын орда бас қала, Саған өлең өрейін. [Елордасы// Астана 2\\7 Шарықтасын// Мерейің 2\\7 Алтынорда// басғала 2\\7 Сағанөлөң// өрөйүн] 2\\7 Бұл шумақ та Зәки Ахмет айтқандай заңдылыққа, өлең жүйесіне бағынып жазылған. Сын да, мін де жоқ. Қазір, дәл осы уақытта «он бір буынды өлеңмен қатар сегіз буынды да кеңінен қолданылады. Ол өлеңдер әрі нақышты, әрі өтімді болып келеді. Бірақ кей жағдайда 8 +10, 8 + 9, 8 + 9 + 10 болып жымдасып [1;132б]жүреді.»Мысалға: Қалымбек Аянның мына бір өлеңін алайық.
Тәубеңе кел, иманды бол Аллаға сиын бауырым, Исламға сенбей, шайтанға еріп Туғызба шайтан дауылын. [Тәубеңегел// имандыбол
2\\8 Аллағасиын\\ бауырым 2\\8 Исламғасенбей\\ шайтанғаеріп 2\\10
Туғызбашайтан\\дауылын] 2\\8 Мұнда үшінші жолы ғана ауытқып кетіп отыр. Сосын екінші тармағының айтылу ырғағы басқаларынан бөлек. Әйтсе де, өлеңді сегіз буындыға болуы керек. Бұл жөнінде Ахмет Байтұрсынов былай дейді: «Сондай-ақ сөздің өлең болып, көңілге ұнап, реттілігінен туатын қасиет сөзді айтқан кезде сағаттың шық –шық жүргені сияқты, тамырдың бүлк-бүлк соққаны сияқты дауыстың бір түрлі ырғақ – ырғағы болады. Сөйтіп дауыс ырғақ – ырғағы сөздерді бірдей буынға бөледі. Сондықтан сөз табиғи негізінде қамыс сияқты бунақ – бунақ буыны бар нәрсе болып шығады. Өлең ырғағы жорға жүрісінің тайпалуы, теңселуі сияқты екінші өңді ырғақ болады. Бұл ырғақ сөйлемдердің ішіндегі буын спнының бірдейлігімен, кестелерінің реттілігімен, сөздердің әуездес ұқсастығымен келетін ырғақ[3;192 бет]А.Б буын және бунақ сандары сақталмаса, өлең ақсайтынын айтып отыр.Сондықтан өлеңге талпынған әр жас ақын өлең құрылысын толық меңгеріп, дұрыс қолдана білуі керек. Ал өлеңдегі шабыт, ұйқастардың сәттілігі ақынның сезіміне байланысты туатын қасиеттер.Ол - басқа мәселе. ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 1.Ахметов.З. Өлең теориясы.Алматы 2009 жыл 2. ШҚМУ баспасы, Өскемен 2010 жыл 3.Байтұрсынов.А. Тіл құралы. Қызылорда, 1925 жыл
811.111:070=111 KRASKOV R., LARIONOVA I. S. Amanzholov East Kazakhstan State University, Ust-Kamenogorsk
COMPARATIVE RESEARCH OF GENRE PECULIARITIES OF ENGLISH AND RUSSIAN NEWSPAPER TEXTS
Reading an ordinary newspaper, looking through the everyday-articles, have you ever thought of how it difficult it could be to write this simple, at first sight, article? How many styles and methods of writing exist in this sphere? The article of what genre are you reading right now? Quite difficult to understand in the beginning, right? The aim of my article is to make it a little bit clearer, to comprehend what genre of publication you are reading every day and, of course, put some useful knowledge into heads of the readers. The theory of genre have been being developed since the time of Aristotle, but still is being discussed. It does not mean, that theorists are not incompetent, but this theme is complicated with its variability. According to the famous statement of M. Bakhtin: “The genre is always right and always wrong, alwaysold and always new at the same time”. The genre lives in the present, but always remembers its past, its beginning. It is capable to provide unity and continuity of creation process. Looking through the works of the famous people in the sphere of publication, it is possible to see how differently this unity is indicated. For Jury Tynyanov genre is not constant, motile system. VadimKozhinow said that genre was historically stable, firm formation. NikolayVoron claims, that genre is a type of composition into the unity specific features of its form and content. AndreyAnikin considers genre as a content structure that becomes timeless features and properties. The sociological research of Irina Lysakova is dedicated to the problem of the genres of newspapers. Author claims, that there is not one general genre-stylistic typology of a newspaper texts in science, as an integral part of the general theory of newspaper genres. [4. p. 38–125]. Theoretical and practical journalism distinguish three groups of newspaper genres: informative, analytical, artistic-publicistic. All genres, included in these groups, are considered as publicistic, but they are not equal in typological relation. Firstly, artistic-journalistic genres (artpublication) - a phenomenon typologically transitional, intermediate between journalism and fiction. Secondly, the name "analytical genres" is not accurate. After all, the scientific article - analytical genre too, but not the newspaper. The title "analytical genres" in the newspaper sphere is
actually an abbreviation of the full name of "analytical and publicistic genres". The majority of Russian researchers believe that the newspaper combines genres such as notes, reports, interviews and reportage. In its turn, according to the statement of Stam, the content in English newspaper can be divided into three groups: news, non-news matter and advertising. [3. p. 72]. “News” includes data, reports and articles. In “non-news” group you can find problem articles, entertaining content and features. Advertising is almost in all newspapers. What is more, the scientist IlyaGalperin make a statement, that a newspaper also includes “brief news”, “announcements”, “headlines” and “editorials”. [1. p. 391-392]. With the birth of the first Russian newspaper “Vedomosti” in 1702, newspaper genres started to appear gradually. Genre as a stable form of a publication, went a long way of formation and development in Russian publication, and then in journalism of soviet and post-soviet period.[2]. The first genre was a “note”. The fact is a foundation of it. Further the “correspondence” appeared, only after – “article”. In the second half of the 18 th century Russian press tries to report the facts and analyze life situations to understand them. Jounalists tried to show pieces of life to prove the correctness of its conclusions and cause some reactions of readers. The forms of “sketch” gradually appear, “feature article” a bit later and then “reportage”. Elements constituting the genre arose, evolved gradually over decades, and sometimes centuries. Genres improved, enriched with new qualities. Genres acquired a particular literary form. Today, every genre of newspaper journalism has its own characteristic, stable peculiarities. Some theorists of journalism, copying western colleagues trying to introduce innovations, to simplified Russian journalism genres to a minimum. It should be noted that Western journalism and Russian journalism had its own peculiarities of development, its traditions. Nowadays, journalism, continuing the tradition of pre- revolutionary newspapers, pays attention to the work with genres. Genres, of course, are influenced by modern society. Genres arebeing complicated, averaged, even die, or removed into the "stock". Then, years later, the society will ask again for genre put into this "stock". As for the English newspaper’s history, the first English newspaper was established in 1622 under the name of The News of the Present Week. It published the latest news of the thirty-year war that took place at this time in France. In fact, from this time the story of an English newspaper begins. It must to be noted, that at these time, at the dawn of the newspaper, the difference that exists between the styles of newspaper information acted much sharper than nowadays. This difference was even of special forms. The fact is that at the end of XVII and the beginning of the XVIII century, in addition to the London newspaper, and later other newspapers, there were also some magazines. The fact is that at the end of XVII and the beginning of the XVIII century, in addition to the London newspaper, and later other newspapers, there were also some magazines. There were severe differences of the functional nature between magazines and newspapers. The newspaper contained only the bare information, news of the day in the literal sense of the word, and did not comment on them; magazines, on the contrary, did not contain any information about the news of the day, but placed comments on the news published in the newspaper. [1. p. 355]. It is known that this difference is largely erased in contemporary English newspaper, which gives the most diverse information about events inside and outside the country, as well as comments, the form of a leading article, review, satires, and others. Since the middle of the XVIII century English newspaper approximately gets the form that it has now. It contains information about the events of the inner life of the country and abroad, a large number of all kinds of advertisements (offer of services, selling, buying, hiring workers and so forth.), and articles that commented on the day's events. With the changes associated with the emergence of a new media, there is a reorganization within the system of publicistic style, in particular, within the system of newspaper genres.These changes are not revolutionary, but evolutionary in nature, in which many of the trends have arose in seventies and eighties years and are being developed in the late nineties. This evolution does not affect only the periphery of the system of newspaper genres, but its core. The core of the
genre of a system journalistic style is traditionally considered the information (article, report, report), publicistic (article, review, review) and interspecific form - informational and publicistic genres (correspondence, interviews, commentary). Periphery icludes genres, arising from the interaction of newspaper journalism sphere with other spheres of speech practice - business, scientific, artistic. Closer to the core are artistic-journalistic genres (essay, feuilleton, lampoon, sketch), scientific-journalistic genres (scientific article), promotional materials, and the others - genres that are typical of other sphere of communication and not a specific for newspaper, although placed on the newspaper strip (texts of official documents, popular scientific articles, fiction and so on). Thus, despite the ambiguity of the approaches to the typology of texts of newspaper, the analysis shows that the basis of newspaper genres is something common that distinguish them in a separate speech style. However, each kind of newspaper style has its own specific features, which appear as general patterns style and individual features.
И.Р. Гальперин: «Очерки по стилистике английского языка». 2.
Газета «Ведомости». 3.
Стам И.С.: «Язык газеты. Учебное пособие по английскому языку». Издательство МГУ, 1992. 4.
Лысакова И.П. Тип газеты и стиль публикации. Опыт социолингвистического исследования. Л., 1989.
UDC811.111 KRASKOV R., LARIONOVA I. S. Amanzholov East Kazakhstan State University, Ust-Kamenogorsk.